“Düşüncelerinizi yazın” önerisi kulağa fazla basit gelir. Yine de bilişsel davranışçı terapide (BDT) en çok kullanılan araçlardan biri tam olarak budur: bir kâğıt, birkaç sütun ve zihinden geçenin yazıya dökülmesi.
Düşünce kaydı, bir durumu, o anda yaşanan duyguyu ve otomatik düşünceyi yazıya döküp kanıtlarla inceleyerek daha dengeli bir bakışa ulaşmayı amaçlayan bir bilişsel davranışçı terapi çalışma formudur.
Otomatik Düşünceler yazısında bu hızlı düşüncelerin ne olduğunu, Bilişsel Çarpıtmalar yazısında içlerindeki hataları anlatmıştım. Bu yazı, o ikisinin uygulamaya döküldüğü yer: ABC modeli ve düşünce kaydı, adım adım.
Kısa cevap
- ABC modeli, bir olayın (A) duyguyu ve davranışı (C) doğrudan değil, o olaya ilişkin inanç ve yorum (B) üzerinden etkilediğini anlatır.
- Düşünce kaydı, bu modeli kâğıda döken bir çalışma formudur: durum, duygu, otomatik düşünce, kanıtlar ve dengeli düşünce.
- Amaç olumlu düşünmek değil, düşünceyi bir varsayım olarak inceleyip daha dengeli bir bakışa ulaşmaktır.
- Bir beceridir; ilk denemeler mekanik gelir, tekrarla kolaylaşır.
ABC modeli
Modeli, Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi’nin kurucusu Albert Ellis geliştirdi (Ellis, 1962).
- A (Activating event) — Tetikleyici olay: Ne oldu? Gözlenebilir, tarafsız bir tarif.
- B (Belief) — İnanç, yorum: O anda aklınızdan ne geçti? Olaya ne anlam verdiniz?
- C (Consequence) — Sonuç: Ne hissettiniz, bedeninizde ne oldu, ne yaptınız?
Çoğu zaman olayın duyguyu doğrudan yarattığını düşünürüz: “Beni aramadı, o yüzden üzüldüm.” ABC modeli araya giren adımı görünür kılar: “Beni aramadı (A). ‘Artık umurunda değilim’ diye düşündüm (B). Üzüldüm ve ben de aramadım (C).”
Aynı A, farklı bir B ile farklı bir C’ye götürür. Aramadığını fark edip “Yoğun bir günü var herhalde” diye düşünen kişi üzülmez, akşam kendisi arar.
Ellis modele iki adım daha ekler: D (Dispute), yani inancı sorgulamak ve E (Effective new belief), yani daha işlevsel yeni bir bakış. Düşünce kaydı, bu D ve E adımlarını yapılandırılmış biçimde yapmanın aracıdır.

Düşünce kaydı nedir?
Aaron Beck’in bilişsel terapi için geliştirdiği, bugün en yaygın biçimiyle Christine Padesky ve Dennis Greenberger’ın yedi sütunlu olarak düzenlediği bir çalışma formudur (Beck ve ark., 1979; Greenberger ve Padesky, 2016). Mantığı basittir: Zihinde hızla dönüp duran bir düşünce incelenemez; kâğıda yazılmış bir cümle incelenebilir.
Yedi sütun, adım adım
1. Durum
Ne oldu, nerede, ne zaman, kiminle? Bir kameranın kaydedebileceği kadar somut yazın.
- İşe yaramayan: “Yine kötü bir gün.”
- İşe yarayan: “Salı, 14.00, toplantı. Müdür raporumdaki bir tabloyu düzeltmemi istedi.”
2. Duygular
Ne hissettiniz ve ne kadar yoğundu? Duyguyu tek sözcükle adlandırın ve 0 ile 100 arasında puanlayın.
- “Utanç 70, kaygı 60.”
Duygu tek sözcüktür: üzüntü, öfke, kaygı, utanç, suçluluk. “Başarısız olduğumu hissettim” bir duygu değil, bir düşüncedir; üçüncü sütuna aittir.
3. Otomatik düşünceler
O anda aklınızdan ne geçti? Aklınıza gelenlerin hepsini yazın, sonra duyguyu en çok besleyen düşünceyi işaretleyin. Buna sıcak düşünce denir ve kaydın geri kalanı onun üzerinden yürür.
- “Hata yaptım. Beceriksiz olduğumu düşünüyor. Bu işi yapamıyorum.“
Düşünce soru biçiminde geldiyse (“Ya beni yetersiz buluyorsa?”) onu cümleye çevirin: “Beni yetersiz buluyor.”
4. Düşünceyi destekleyen kanıtlar
Sıcak düşüncenin doğru olduğunu gösteren olgular neler? Yorum değil, mahkemede geçerli sayılacak türden kanıtlar.
- “Tabloda gerçekten bir hata vardı. Geçen ay da bir raporu geç teslim ettim.”
5. Düşünceyi desteklemeyen kanıtlar
Çoğu kişinin en zorlandığı sütundur, çünkü zihin bu bilgileri kendiliğinden getirmez. Şu sorular yardımcı olur:
- Bu düşünceyle çelişen bir deneyimim var mı?
- Aynı durumda bir arkadaşım olsa ona ne derdim?
- Beş yıl sonra buna nasıl bakarım?
- Atladığım bir bilgi var mı?
- Bunu kanıt olarak mı, yoksa duygum yüzünden mi doğru sayıyorum?
Örnek: “Rapor on iki sayfaydı, tek bir tabloda düzeltme istendi. Geçen çeyrekte hazırladığım sunum için teşekkür edilmişti. Üç yıldır bu işi yapıyorum. Müdür düzeltmeyi olağan bir tonla istedi.”
6. Dengeli düşünce
İki kanıt sütununu birlikte dikkate alan bir cümle kurun. Olumlu olmak zorunda değil; doğru olmak zorunda.
- İşe yaramayan: “Harika bir çalışanım, hiçbir sorun yok.”
- İşe yarayan: “Bir tabloda hata yaptım ve düzeltmem gerekiyor. Bu, işimi yapamadığımı göstermiyor; raporun geri kalanı kabul edildi.”
Dengeli düşünceye ne kadar inandığınızı da 0 ile 100 arasında puanlayın. İnanmadığınız bir cümle işe yaramaz.
7. Duyguyu yeniden puanlama
İkinci sütundaki duygulara dönün ve şimdiki yoğunluklarını yazın.
- “Utanç 35, kaygı 30.”
Hedef duygunun sıfıra inmesi değildir. Bir hata yapmış olmak zaten biraz rahatsız eder. Hedef, duygunun durumla orantılı hâle gelmesidir.

Sık yapılan hatalar
- Duygu ile düşünceyi karıştırmak. “Değersiz hissettim” bir düşüncedir. Duygusu büyük olasılıkla üzüntü ya da utançtır.
- Durumu yorumla yazmak. “Müdür beni azarladı” bir yorumdur. “Müdür tabloyu düzeltmemi istedi” bir durumdur.
- Sıcak düşünceyi kaçırmak. Yüzeydeki düşünceyle çalışmak duyguyu değiştirmez. “Bu benim hakkımda ne söylüyor?” sorusu daha derindeki düşünceye götürür.
- Karşı kanıtı zorlamak. Yalnızca olumlu şeyler sıralamak inandırıcı olmaz. Destekleyen kanıtı da dürüstçe yazın.
- Pembe bir sonuç yazmak. Dengeli düşünce, sorunu yok saymaz.
- Yalnızca kafadan yapmak. Yazmak, tekniğin kendisidir. Zihinden yapıldığında aynı döngü devam eder.
- Olaydan çok sonra yazmak. Duygu tazeyken, mümkünse aynı gün yazmak daha verimlidir.
Düşünce doğruysa?
Bazen kanıtlar düşünceyi destekler: Gerçekten önemli bir hata yapmışsınızdır, ilişki gerçekten bitiyordur. O zaman konu düşünceyi değiştirmek değil, sorunu çözmek ya da durumla baş etmektir. Düşünce kaydının sonunda sorulacak soru şuna dönüşür: “Bu doğru. Peki şimdi ne yapabilirim?”
Ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz?
Düşünce kaydı, duygunun belirli bir duruma ve belirli bir yoruma bağlı olduğu anlarda iyi çalışır. Şu durumlarda tek başına yetersiz kalabilir:
- Duygu çok yoğunken. Önce sakinleşmek, sonra yazmak gerekir.
- Aynı düşünce saatlerce dönüyorsa. Bu durumda içerikle değil, düşünme biçimiyle çalışmak daha uygundur; bunu Aşırı Düşünme yazısında anlatmıştım.
- “Mantıken biliyorum ama öyle hissetmiyorum” dendiğinde. Köklü inançlar yalnızca kanıt tartarak değişmez; davranış deneyleri ve yaşantısal çalışmalar gerekir.
Ne sıklıkla?
Bir beceri öğrenir gibi düşünün. Başlangıçta haftada birkaç kez, duygunuzda belirgin bir değişiklik fark ettiğiniz anlarda yazmak iyi bir tempodur. Zamanla süreç hızlanır ve pek çok kişi adımları zihninden, kâğıt olmadan yapabilir hâle gelir.
Bu araç kendi başına denenebilir. Ancak sıkıntı yoğunsa ya da uzun süredir devam ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte çalışmak daha uygundur. Yaklaşım hakkında genel bilgi Bilişsel Davranışçı Terapi sayfasında.
Sık sorulan sorular
ABC modeli ile düşünce kaydı aynı şey mi?
Hayır. ABC modeli olay, yorum ve sonuç arasındaki ilişkiyi anlatan çerçevedir. Düşünce kaydı ise bu çerçeveyi kullanarak yorumu inceleyen yazılı bir çalışma formudur. Model ne olduğunu açıklar; düşünce kaydı, o yorumu kanıtlarla tartıp daha dengeli bir düşünceye ulaşmak için adım adım kullanılır.
Düşünce kaydı kaç sütunludur?
Farklı biçimleri vardır: üç, beş ve yedi sütunlu. Başlangıç için üç sütun (durum, duygu, düşünce) yeterlidir; diğerleri sonra eklenir. En yaygın biçim olan yedi sütunlu formda bunlara destekleyen ve desteklemeyen kanıtlar, dengeli düşünce ve duyguyu yeniden puanlama eklenir. Hangi biçimin seçileceği, kişinin ihtiyacına göre değişir.
Her olumsuz düşünce için düşünce kaydı yazmak gerekir mi?
Hayır. Duyguyu belirgin biçimde değiştiren ve tekrar eden düşünceler için kullanmak yeterlidir. Başlangıçta haftada birkaç kez, duygunuzda belirgin bir değişiklik fark ettiğiniz anlarda yazmak iyi bir tempodur. Zamanla adımlar hızlanır ve pek çok kişi bunları kâğıt olmadan yapabilir. Amaç her düşünceyi yazmak değil, beceriyi geliştirmektir.
Düşünce kaydı yazdım ama duygum değişmedi, neden?
Sıcak düşünceyi yakalayamamış ya da dengeli düşünceye inanmamış olabilirsiniz. Bu, tekniğin sizde çalışmadığını değil, biraz daha pratik gerektiğini gösterir. İnanmadığınız bir dengeli düşünce duyguyu değiştirmez. “Bu benim hakkımda ne söylüyor?” sorusu daha derindeki düşünceye götürebilir. Sıkıntı yoğunsa bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak daha uygundur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. Guilford Press.
- Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). Guilford Press.
- Ellis, A. (1962). Reason and emotion in psychotherapy. Lyle Stuart.
- Greenberger, D., & Padesky, C. A. (2016). Mind over mood: Change how you feel by changing the way you think (2nd ed.). Guilford Press.