Toplantıda söz almanız gerekiyor. Sıra size yaklaştıkça kalbiniz hızlanıyor, yüzünüz ısınıyor, sesiniz titreyecek gibi oluyor. Konuşuyorsunuz; herkes dinliyor, kimse bir şey demiyor. Ama akşam eve dönerken tek düşündüğünüz şey bir yerde takıldığınız o iki saniye: “Rezil oldum.”
Sosyal kaygı, başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme, küçük düşme ya da reddedilme korkusunun toplumsal durumlarda belirgin kaygıya ve kaçınmaya yol açmasıdır.
Sosyal kaygı, en yaygın kaygı sorunlarından biridir ve çoğu zaman “utangaçlık” diye geçiştirilir. Bu yazıda sosyal kaygının ne olduğunu, belirtilerini, onu neyin sürdürdüğünü ve neler yapılabileceğini anlatıyorum.
Kısa cevap
- Sosyal kaygı, başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme korkusudur: küçük düşmek, rezil olmak, reddedilmek.
- Utangaçlıktan farkı yoğunluğu, sürekliliği ve hayatı kısıtlamasıdır.
- Kaygıyı sürdüren üç şey vardır: kendine odaklanma, güvenlik davranışları ve olay sonrası zihinde tekrar.
- Üzerinde çalışılabilir. Bilişsel davranışçı terapi bu alanda en çok araştırılmış yaklaşımlardan biridir (Mayo-Wilson ve ark., 2014). Tanıyı hekim koyar.
Sosyal kaygı nedir?
Tanı ölçütlerinde sosyal kaygı bozukluğu, kişinin başkaları tarafından incelenebileceği toplumsal durumlarda belirgin korku ya da kaygı duyması olarak tanımlanır (American Psychiatric Association, 2022). Korkulan şey durumun kendisi değil, o durumda olumsuz değerlendirilmektir.
Kaygı uyandıran durumlar genellikle üç grupta toplanır:
- Etkileşim: Tanımadık biriyle konuşmak, sohbeti sürdürmek, telefon etmek, bir şey istemek, itiraz etmek
- Gözlenme: Başkalarının önünde yemek yemek, yazı yazmak, yürümek
- Performans: Sunum yapmak, toplantıda konuşmak, sınav olmak, sahneye çıkmak
Bazı kişilerde kaygı yalnızca performans durumlarıyla sınırlıdır; bazılarında ise hemen her toplumsal ortama yayılır.
Belirtiler
Düşüncelerde
- “Saçma bir şey söyleyeceğim.”
- “Kızardığımı herkes görecek.”
- “Sıkıcı biri olduğumu anlayacaklar.”
- “Herkes bana bakıyor.”
Bedende
- Yüz kızarması
- Terleme, ellerin titremesi
- Çarpıntı
- Sesin titremesi, ağız kuruluğu
- Mide bulantısı
- Zihnin boşalması
Davranışlarda
- Toplumsal ortamlardan kaçınma
- Göz temasından kaçınma, alçak sesle konuşma
- Söz almama, arka sırada oturma
- Davetleri geri çevirme
- Ortama girmeden önce alkol alma
Bedensel belirtilerin sosyal kaygıdaki özel yanı, kişinin en çok görünür olanlardan korkmasıdır: kızarma, terleme, titreme. Çünkü bunlar kaygının başkaları tarafından fark edileceği anlamına gelir ve kaygıdan duyulan kaygı böyle başlar.

Utangaçlık mı, sosyal kaygı mı?
Utangaçlık bir mizaç özelliğidir; pek çok insan yeni ortamlarda çekingendir ve bu bir sorun değildir. İçe dönüklük de sosyal kaygı değildir: İçe dönük kişi yalnız kalmayı tercih eder, sosyal kaygılı kişi ise yalnız kalmak zorunda hisseder.
Ayrımı yapan sorular:
- Kaygı, durumun gerçek riskiyle orantısız mı?
- Aylardır sürüyor mu?
- İstediğim şeyleri (bir işe başvurmak, bir derste soru sormak, biriyle tanışmak) yapmamı engelliyor mu?
- Kaçınma, hayatımı daraltıyor mu?
Kaygıyı ne sürdürür?
Sosyal kaygının en çok kullanılan modeli, David Clark ve Adrian Wells’in 1995’te ortaya koyduğu bilişsel modeldir. Modele göre kaygı, toplumsal ortamda değil, kişinin zihninde üç aşamada sürdürülür.
Önce: Beklenti
Ortama girmeden önce zihin geçmiş başarısızlıkları ve olası felaketleri gözden geçirir. Kişi daha kapıdan girmeden yorulmuştur ve en kötüsünü bekleyerek girer.
Sırasında: Dikkat içe döner
Modelin en önemli vurgusu budur. Sosyal kaygılı kişi ortamdayken dikkatini karşısındakine değil, kendisine çevirir: “Sesim titriyor mu? Kızardım mı? Nasıl görünüyorum?” Kendini dışarıdan bir gözle izler ve zihninde, hissettiği kaygıdan yola çıkarak nasıl göründüğüne dair bir imge oluşturur. Bu imge çoğu zaman gerçekte görünenden daha olumsuzdur.
Dikkat içe döndüğü için iki şey olur: Konuşmayı gerçekten takip etmek zorlaşır ve karşıdakinin olumlu tepkileri fark edilmez.
Güvenlik davranışları
Korkulan sonucu önlemek için yapılan küçük şeyler: Söyleyeceğini önceden prova etmek, elleri saklamak, göz temasından kaçınmak, hızlı konuşup susmak, telefonla oyalanmak. Bunlar kısa vadede rahatlatır, ama iki sorunu vardır. Birincisi, felaketin olmamasını onlara bağlarız: “Prova ettiğim için idare ettim.” İkincisi, çoğu zaman tam da korkulan izlenimi yaratırlar: Göz temasından kaçınan kişi soğuk ya da ilgisiz görünür.
Sonra: Zihinde tekrar
Ortamdan çıktıktan sonra olay zihinde tekrar tekrar oynatılır. Bu inceleme tarafsız değildir; yalnızca aksayan anlar seçilir ve büyütülür. Böylece nötr geçen bir sohbet, hafızaya bir başarısızlık olarak kaydedilir ve bir sonraki sefer için kanıt olur. Bu döngüyü Aşırı Düşünme yazısında anlatmıştım.

Nereden gelir?
Tek bir neden yoktur. Araştırmalar bir dizi etkenin birlikte rol oynadığına işaret ediyor: çekingen bir mizaç, ailede kaygıya yatkınlık, eleştirel ya da aşırı koruyucu bir yetiştirilme, akran zorbalığı ve alay edilme yaşantıları. Sosyal kaygı çoğunlukla ergenlikte başlar (American Psychiatric Association, 2022).
Ne yapılabilir?
Dikkati dışarıya çevirin
Basit ama etkili bir adım. Konuşurken kendinizi izlemek yerine karşınızdakinin ne söylediğine, yüz ifadesine, ortamdaki ayrıntılara dikkat edin. Bu hem kaygıyı azaltır hem gerçekte ne olduğunu görmenizi sağlar.
Tahminlerinizi sınayın
Kaygı, kesinmiş gibi görünen tahminler üretir: “Soru sorarsam herkes güler.” Bunu bir varsayım olarak ele alın ve küçük bir deneyle sınayın. Soru sorun ve gerçekte ne olduğunu gözlemleyin. Bilişsel davranışçı terapide buna davranış deneyi denir.
Güvenlik davranışlarını azaltın
Bir tanesini seçin ve bırakmayı deneyin: Söyleyeceğinizi prova etmeden konuşmak, göz teması kurmak. Felaketin onlar olmadan da gerçekleşmediğini görmek, güçlü bir öğrenme fırsatıdır.
Basamak basamak yaklaşın
Kaçındığınız durumları en kolaydan en zora sıralayın ve en alttakinden başlayın. Kasiyere bir soru sormak, bir meslektaşa günaydın demek, toplantıda tek bir cümle söylemek. Kaçınma kaygıyı besler; yaklaşmak onu zamanla küçültür.
Olay sonrası incelemeyi sınırlayın
Zihniniz olayı tekrar oynatmaya başladığında adını koyun: “Yine inceliyorum.” Kendinize sorun: “Tarafsız bir gözlemci ne görürdü?”
Spot ışığını hatırlayın
Psikologların spot ışığı etkisi dediği bir yanılgı var: Başkalarının bizi ne kadar fark ettiğini ve hatırladığını olduğundan çok fazla tahmin ederiz (Gilovich ve ark., 2000). İnsanlar çoğunlukla kendi kaygılarıyla meşguldür.
Ne zaman destek almalı?
Sosyal kaygı okulunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi kısıtlıyorsa, istediğiniz şeylerden vazgeçmenize yol açıyorsa, kaygıyı bastırmak için alkole başvuruyorsanız ya da yalnızlık ve çökkünlük eşlik ediyorsa bir uzmana başvurmak yerinde olur. Sosyal kaygı tedavi edilmediğinde yıllarca sürebilir; ama üzerinde çalışılabilir.
Kaygının genel çerçevesini Anksiyete Belirtileri yazısında ele almıştım. Yaklaşım hakkında bilgi Bilişsel Davranışçı Terapi sayfasında.
Sık sorulan sorular
Sosyal fobi ile sosyal kaygı aynı şey mi?
Evet. Güncel tanı sınıflamalarında “sosyal kaygı bozukluğu” adı kullanılıyor; “sosyal fobi” ise eski ve hâlâ yaygın olan adıdır. Her iki ad da başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme korkusunun toplumsal durumlarda belirgin kaygıya ve kaçınmaya yol açtığı aynı durumu anlatır. İki ad gündelik dilde birbirinin yerine kullanılır.
Sosyal kaygı geçer mi?
Bazı kişilerde zamanla hafifleyebilir, ancak pek çok kişide yıllarca sürebilir. Uygun çalışmayla belirgin biçimde azalabilir. Bilişsel davranışçı terapi bu alanda en çok araştırılmış yaklaşımlardan biridir; dikkati dışarı çevirmek, tahminleri sınamak ve güvenlik davranışlarını azaltmak bu çalışmanın parçalarıdır. Tanıyı hekim koyar.
İçe dönük olmak sosyal kaygı mı?
Hayır. İçe dönüklük bir tercih ve mizaç özelliğidir; sosyal kaygı ise korkuya dayalı bir kaçınmadır. İçe dönük kişi yalnız kalmayı tercih eder, sosyal kaygılı kişi ise yalnız kalmak zorunda hisseder. Belirleyici olan, kaygının istediğiniz şeyleri yapmanızı engelleyip engellemediğidir. Bu ayrım, kişinin neye ihtiyaç duyduğunu anlamaya yardım eder.
Çocuğum çok utangaç, endişelenmeli miyim?
Utangaçlık yaygın bir mizaç özelliğidir ve tek başına bir sorun değildir. Çocuk okula gitmek, arkadaş edinmek ya da derse katılmak gibi yaşına uygun etkinliklerden belirgin biçimde kaçınıyorsa ve bu durum aylardır sürüyorsa bir uzmana danışmak iyi olur. Sosyal kaygı çoğunlukla ergenlikte başlar.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
- Clark, D. M., & Wells, A. (1995). A cognitive model of social phobia. In R. G. Heimberg, M. R. Liebowitz, D. A. Hope, & F. R. Schneier (Eds.), Social phobia: Diagnosis, assessment, and treatment (pp. 69–93). Guilford Press.
- Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one’s own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222. https://doi.org/10.1037/0022-3514.78.2.211
- Mayo-Wilson, E., Dias, S., Mavranezouli, I., Kew, K., Clark, D. M., Ades, A. E., & Pilling, S. (2014). Psychological and pharmacological interventions for social anxiety disorder in adults: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 1(5), 368–376. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(14)70329-3
- National Institute for Health and Care Excellence. (2013). Social anxiety disorder: Recognition, assessment and treatment (Clinical guideline CG159). https://www.nice.org.uk/guidance/cg159