Erkek Ruh Sağlığı: Erkekler Neden Daha Az Yardım Arıyor?

19 Kasım, Dünya Erkekler Günü olarak anılıyor. Günün amaçlarından biri, erkek sağlığına ve özellikle az konuşulan bir başlığa dikkat çekmek: ruh sağlığı.

Erkek ruh sağlığı, erkeklerin duygusal iyi oluşunu ve ruhsal sıkıntıları yaşama, dile getirme ve bunlar için yardım arama biçimlerini kapsayan bir alandır.

Tablo şöyle: Dünyanın pek çok ülkesinde erkekler ruh sağlığı hizmetlerine kadınlardan daha az başvuruyor. Aynı zamanda intihar nedeniyle hayatını kaybedenlerin büyük çoğunluğu erkek. Bu iki bilgi yan yana durduğunda bir soru ortaya çıkıyor: Erkekler daha az mı zorlanıyor, yoksa daha az mı yardım arıyor?

Bu yazıda araştırmaların bu soruya verdiği cevapları ve neyin yardımcı olabileceğini anlatıyorum.

Kısa cevap

  • Araştırmalar erkeklerin ruh sağlığı için daha az ve daha geç yardım aradığını tutarlı biçimde gösteriyor.
  • Bunun başlıca nedeni erkeklerin daha az zorlanması değil; erkeklik normları, damgalanma korkusu ve sıkıntının farklı biçimlerde ortaya çıkmasıdır.
  • Erkeklerde depresyon çoğu zaman üzüntü olarak değil, öfke, tahammülsüzlük, alkol kullanımı ve işe gömülme olarak görünebilir.
  • Yardım aramak zayıflık değil, sorun çözmenin bir yoludur.

Tablo ne gösteriyor?

Yardım arama. Farklı ülkelerde yapılan araştırmalar, erkeklerin benzer düzeyde sıkıntı yaşasalar bile bir ruh sağlığı uzmanına başvurma olasılığının kadınlara göre daha düşük olduğunu gösteriyor (Addis ve Mahalik, 2003; Seidler ve ark., 2016). Erkekler ayrıca yardıma daha geç, kimi zaman bir kriz noktasında ya da bir yakınının ısrarıyla başvuruyor.

İntihar. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya genelinde erkeklerde intihar hızı kadınlardakinin iki katından fazla (World Health Organization, 2021). Bu oran pek çok ülkede daha da yüksek. Türkiye’de de resmî istatistiklerde intihar nedeniyle hayatını kaybedenlerin büyük çoğunluğunu erkekler oluşturuyor.

Tanı. Depresyon tanısı kadınlarda yaklaşık iki kat daha sık konuyor (Salk ve ark., 2017). Araştırmacılar bu farkın bir bölümünün gerçek olduğunu, bir bölümünün ise erkeklerde depresyonun gözden kaçmasından kaynaklandığını düşünüyor (Martin ve ark., 2013).

Erkekler neden daha az yardım arıyor?

Erkeklik normları

Bu alanda en çok alıntılanan çalışmalardan birinde Michael Addis ve James Mahalik, erkeklerin yardım aramasını engelleyen şeyin erkek olmak değil, erkekliğe dair öğrenilmiş kurallar olduğunu öne sürdü (Addis ve Mahalik, 2003). Bu kurallar gündelik dilde şöyle duyulur:

  • “Güçlü ol.”
  • “Kendi başının çaresine bak.”
  • “Duygularını gösterme.”
  • “Kontrolü elinde tut.”
  • “Şikâyet etme.”

Yardım istemek bu kuralların her biriyle çelişir: bir sorunu olduğunu kabul etmek, bir başkasına ihtiyaç duymak, duygulardan söz etmek. Araştırmalar, bu normlara daha sıkı bağlı erkeklerin hem daha fazla sıkıntı yaşadığını hem de daha az yardım aradığını gösteriyor (Wong ve ark., 2017).

Bu kurallar erken öğrenilir. “Erkek adam ağlamaz” cümlesini küçük yaşta duyan bir çocuk, zamanla yalnızca ağlamamayı değil, üzüldüğünü fark etmemeyi de öğrenir.

Damgalanma korkusu

“Deli mi diyecekler?”, “İş yerinde duyulursa ne olur?”, “Ailem ne düşünür?” Bu korku yalnızca başkalarının yargısıyla ilgili değildir; kişinin kendine yönelttiği yargıyı da içerir: “Bununla başa çıkamıyorsam ben nasıl erkeğim?”

Duyguları adlandırma güçlüğü

Duygular hakkında konuşmaya teşvik edilmeden büyüyen pek çok erkek için “Ne hissediyorsun?” sorusu gerçekten zordur. Cevap çoğu zaman “Bilmiyorum” ya da “İyiyim” olur. Sıkıntı vardır, ama kelimesi yoktur. Kelimesi olmayan bir şey için yardım istemek de zordur.

Sıkıntıyı bedende yaşamak

Duygusal sıkıntı çoğu zaman bedensel şikâyetler üzerinden ifade edilir: baş ağrısı, mide sorunları, sırt ağrısı, yorgunluk, uykusuzluk. Erkekler bu şikâyetlerle hekime gider; altta yatan duygusal tablo ise konuşulmaz.

Hizmetlerin erkeklere uymaması

Sorun yalnızca erkeklerde değil. Terapinin yaygın imajı, oturup duygulardan söz etmek, pek çok erkeğe yabancı ve tehdit edici geliyor. Araştırmacı Zac Seidler ve arkadaşlarının derlemesi, sunulan hizmetin erkeklerin beklentileriyle örtüşmemesinin terapiye katılımlarını zorlaştırabildiğine ve hedef odaklı, iş birliğine dayalı yaklaşımların onlara daha uygun gelebileceğine dikkat çekiyor (Seidler ve ark., 2018).

Pratik engeller

Çalışma saatleri, maliyet, zaman ve “evi geçindiren kişi” olma baskısı.

Erkeklerin ruh sağlığı için daha az yardım aramasının altı nedeni: erkeklik normları, damgalanma korkusu, duyguları adlandırma güçlüğü, sıkıntıyı bedende yaşamak, hizmetlerin uymaması ve pratik engeller

Erkeklerde depresyon neden gözden kaçar?

Depresyon denince akla üzüntü, ağlama ve içe kapanma gelir. Tanı ölçütleri de büyük ölçüde bu belirtiler üzerine kuruludur. Oysa pek çok erkekte depresyon başka bir yüzle ortaya çıkar.

  • Öfke ve tahammülsüzlük: Küçük şeylere büyük tepkiler, trafikte ve evde kısa fitil
  • Alkol ve madde kullanımında artış
  • İşe gömülme: Eve gitmemek için mesaiye kalmak
  • Riskli davranışlar: Hızlı araç kullanma, kumar, pervasızlık
  • Geri çekilme: Arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma, sessizleşme
  • Bedensel şikâyetler
  • Ekrana ya da başka bir uğraşa kaçış

Bu tablo dışarıdan “sinirli”, “ilgisiz” ya da “çok çalışan” bir adam olarak görünür; depresif bir adam olarak değil. Çevresi de kendisi de neler olduğunu anlamaz. Araştırmacılar bu belirtileri de kapsayan ölçekler kullanıldığında, kadınlar ile erkekler arasındaki depresyon sıklığı farkının azaldığını bildiriyor (Martin ve ark., 2013).

Öfkenin arkasında çoğu zaman başka duyguların olduğunu Öfke Kontrolü yazısında ele alıyorum.

Depresyonun akla gelen belirtileri ile erkeklerde sık görülen öfke, alkol kullanımı, işe gömülme ve geri çekilme gibi görünümlerinin karşılaştırması

Ne yardımcı olur?

Erkekler için

  • Yardım aramayı yeniden çerçeveleyin. Arabanız bozulduğunda ustaya, dizinizi sakatladığınızda ortopediste gidersiniz. Bu, sorunu çözmek için uzmanlık almaktır; teslimiyet değil.
  • Bedeninizi dinleyin. Aylardır süren uykusuzluk, yorgunluk ve gerginlik yalnızca “yoğun dönem” olmayabilir.
  • Davranış değişikliklerine bakın. Eskiye göre daha mı çabuk öfkeleniyorsunuz? Daha mı çok içiyorsunuz? Eve gitmek istemiyor musunuz?
  • Bir kişiye söyleyin. Uzmanla başlamak zorunda değilsiniz. Güvendiğiniz bir arkadaş, bir kardeş, aile hekimi.
  • Size uyan bir çalışma biçimi arayın. Terapi yalnızca duygulardan söz etmek değildir. Hedef odaklı, yapılandırılmış ve somut araçlar sunan yaklaşımlar da var. Bunu Terapist Ne Yapar? yazısında anlatmıştım.

Yakınları için

  • Yan yana konuşun. Pek çok erkek yüz yüze oturup konuşmaktansa bir iş yaparken, yürürken ya da araba kullanırken daha rahat açılır.
  • “Neyin var?” yerine gözleminizi söyleyin. “Son zamanlarda çok yorgun görünüyorsun, merak ediyorum.”
  • Hemen çözüm önermeyin. Önce dinleyin.
  • Yardım aramayı olağanlaştırın. “Ben de bir dönem destek almıştım” demek çok şey değiştirir.
  • Israr etmeyin, kapıyı açık bırakın. “Ne zaman istersen buradayım.”
  • Uyarı işaretlerini ciddiye alın. Umutsuzluk ifadeleri, “Ben olmasam daha iyi olur” gibi sözler, vedalaşır gibi davranışlar. Bu durumda doğrudan sorun ve yardım alın.

Toplumsal olarak

Oğlan çocuklarına duygularını adlandırmayı öğretmek, “erkek adam ağlamaz” gibi kalıpları tekrar etmemek ve ruh sağlığı hakkında konuşan erkekleri görünür kılmak. Bu konunun genel çerçevesini Dünya Ruh Sağlığı Günü yazısında ele almıştım.

Bir not

Bu yazıdaki bulgular ortalamaları anlatıyor. Her erkek aynı değil; pek çok erkek duygularını rahatlıkla ifade ediyor ve yardım arıyor. Kültür, kuşak, eğitim ve kişisel yaşantılar büyük fark yaratıyor. Erkeklik normlarının kendisi de kültürden kültüre ve zamanla değişebiliyor.

Acil durumda

Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da bir yakınınız için endişeleniyorsanız beklemeyin. En yakın acil servise ya da 112’ye başvurun.

Sık sorulan sorular

Erkekler daha az mı depresyona giriyor?

Tanı oranları erkeklerde daha düşük. Ancak araştırmalar bu farkın bir bölümünün, erkeklerde depresyonun öfke, alkol kullanımı ya da işe gömülme gibi farklı belirtilerle ortaya çıkması ve gözden kaçmasıyla ilgili olduğuna işaret ediyor. Tanı gerektiren durumlarda psikoterapi hekim değerlendirmesiyle birlikte yürütülür.

Eşim terapiye gitmek istemiyor, ne yapabilirim?

Zorlamak çoğu zaman işe yaramaz. Endişenizi suçlamadan söylemek, gözlemlerinizi paylaşmak, seçenekleri birlikte araştırmak ve aile hekimi gibi daha az tehdit edici bir ilk adım önermek yardımcı olabilir. Israr etmek yerine kapıyı açık bırakın; umutsuzluk ifadeleri gibi uyarı işaretleri varsa beklemeden yardım alın.

Erkek terapist mi tercih etmeliyim?

Bu kişisel bir tercihtir. Araştırmalar terapistin cinsiyetinin sonuç üzerinde belirgin bir etkisi olmadığını, kurulan terapötik ilişkinin niteliğinin ise sonuçla tutarlı biçimde ilişkili olduğunu gösteriyor. Kendinizi rahat hissedeceğiniz ve anlaşıldığınızı düşündüğünüz bir terapistle çalışmak çoğu zaman cinsiyetten daha önemlidir. Tercihinizi ilk görüşmede açıkça söyleyebilirsiniz.

Dünya Erkekler Günü ne zaman?

Dünya Erkekler Günü her yıl 19 Kasım’da anılır. Günün amaçlarından biri erkek sağlığına ve özellikle az konuşulan ruh sağlığına dikkat çekmektir. Bu gün, erkeklerin zorlandıklarında yardım istemesini olağan bir şey olarak konuşmak için de iyi bir fırsat sunar. Ancak bu konuyu konuşmak için belirli bir günü beklemek gerekmez.


Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

  • Addis, M. E., & Mahalik, J. R. (2003). Men, masculinity, and the contexts of help seeking. American Psychologist, 58(1), 5–14. https://doi.org/10.1037/0003-066X.58.1.5
  • Bowman, D., Scogin, F., Floyd, M., & McKendree-Smith, N. (2001). Psychotherapy length of stay and outcome: A meta-analysis of the effect of therapist sex. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 38(2), 142–148. https://doi.org/10.1037/0033-3204.38.2.142
  • Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. https://doi.org/10.1037/pst0000172
  • Martin, L. A., Neighbors, H. W., & Griffith, D. M. (2013). The experience of symptoms of depression in men vs women: Analysis of the National Comorbidity Survey Replication. JAMA Psychiatry, 70(10), 1100–1106. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.1985
  • Salk, R. H., Hyde, J. S., & Abramson, L. Y. (2017). Gender differences in depression in representative national samples: Meta-analyses of diagnoses and symptoms. Psychological Bulletin, 143(8), 783–822. https://doi.org/10.1037/bul0000102
  • Seidler, Z. E., Dawes, A. J., Rice, S. M., Oliffe, J. L., & Dhillon, H. M. (2016). The role of masculinity in men’s help-seeking for depression: A systematic review. Clinical Psychology Review, 49, 106–118. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.09.002
  • Seidler, Z. E., Rice, S. M., Ogrodniczuk, J. S., Oliffe, J. L., & Dhillon, H. M. (2018). Engaging men in psychological treatment: A scoping review. American Journal of Men’s Health, 12(6), 1882–1900. https://doi.org/10.1177/1557988318792157
  • Wong, Y. J., Ho, M.-H. R., Wang, S.-Y., & Miller, I. S. K. (2017). Meta-analyses of the relationship between conformity to masculine norms and mental health-related outcomes. Journal of Counseling Psychology, 64(1), 80–93. https://doi.org/10.1037/cou0000176
  • World Health Organization. (2021). Suicide worldwide in 2019: Global health estimates. https://www.who.int/publications/i/item/9789240026643

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir