“Terapist ne yapar?” sorusuna verilen en yaygın iki cevap birbirinin tam tersidir. Birinci gruba göre terapist ne yapmanız gerektiğini söyleyen bir danışmandır: “Bana ne yapacağımı söylesin.” İkinci gruba göre ise yalnızca başını sallayan biridir: “Sadece dinliyor, ben konuşuyorum, para veriyorum.”
İkisi de terapinin gerçekte nasıl çalıştığını yansıtmıyor. Bu yazıda terapistin seansta ne yaptığını, neden çoğu zaman doğrudan tavsiye vermediğini ve hangi durumlarda yönlendirici olduğunu anlatıyorum.
Terapist, psikoterapi sürecinde dinleme, soru sorma, bilgi verme ve beceri öğretme yoluyla kişinin kendi kararlarına ulaşmasını kolaylaştıran ruh sağlığı çalışanıdır.
Kısa cevap
- Terapist ne hazır tavsiye veren biridir ne de yalnızca dinleyen. Yaptığı iş, sizin kendi cevabınıza ulaşmanızı kolaylaştıran yapılandırılmış bir çalışmadır.
- “Ayrılmalı mıyım?”, “İstifa edeyim mi?” gibi yaşam kararlarında terapist sizin yerinize karar vermez.
- Bu, yönsüz olduğu anlamına gelmez: Bilgi verir, soru sorar, örüntüleri gösterir, beceri öğretir, seans arası çalışma önerir.
- Güvenlikle ilgili durumlarda terapist açık ve yönlendiricidir.
Terapist neden “şunu yap” demez?
Çünkü hayat sizin. Kararın sonuçlarıyla yaşayacak olan sizsiniz. Terapistin değerleri, öncelikleri ve koşulları sizinkilerle aynı değil.
Çünkü tavsiye çoğu zaman zaten vardır. Terapiye gelen kişi genellikle ne yapması gerektiğine dair pek çok tavsiye almıştır. Sorun bilgi eksikliği değil; bildiğini neden yapamadığını anlamaktır.
Çünkü hazır cevap bağımlılığı besleyebilir. Terapinin hedefi, bir süre sonra terapiste ihtiyaç duymamanızdır. Her kararda birine danışmak zorunda kalmak bu hedefle çelişir.
Çünkü itiraz doğurur. Motivasyonel görüşme araştırmaları, bir insana ne yapması gerektiğini söylemenin onu tam tersini savunmaya itebildiğini gösteriyor (Miller ve ark., 1993). İnsanlar kendi dile getirdikleri gerekçelere, başkasının söylediklerinden daha çok inanma eğilimindedir (Miller ve Rollnick, 2013).
Çünkü etik çerçeve bunu gerektirir. Danışanın özerkliğine saygı, mesleğin temel ilkelerinden biridir (Türk Psikologlar Derneği, 2004).
Peki terapist ne yapar?
Dikkatle dinler
Terapistin dinlemesi gündelik dinlemeden farklıdır. Söylenenle birlikte söylenmeyeni, sözcüklerle ses tonu arasındaki farkı, tekrar eden temaları ve atlanan konuları izler. Bu dinleme pasif değildir; sonraki her müdahalenin temelidir.
Soru sorar
İyi bir soru, hazır bir cevaptan daha çok iş görür. “Bunu düşündüğünüzde içinizde ne oluyor?”, “Daha önce de böyle bir şey yaşadınız mı?”, “En kötüsü olsa ne olurdu?” gibi sorular, sizi daha önce bakmadığınız bir yere baktırır.
Yansıtır ve özetler
Söylediklerinizi kendi sözcükleriyle geri verir. Bu, anlaşıldığınızı hissettirmenin ötesinde bir işlev görür: Kendi sözlerinizi dışarıdan duymak, çoğu zaman yeni bir şey fark ettirir (Hill, 2020).
Örüntüleri gösterir
Dışarıdan bakan biri, içeriden görülmeyeni görebilir. “Üç farklı işte de benzer bir şey anlattınız” ya da “Annenizden söz ederken sesiniz değişiyor” gibi gözlemler, tekil olayları bir örüntüye bağlar.
Bilgi verir
Kaygının bedende nasıl çalıştığı, yasın nasıl seyrettiği, bir düşünce döngüsünün nasıl işlediği. Buna psikoeğitim denir ve terapinin önemli bir parçasıdır. Bu bir tavsiye değil, karar verirken kullanacağınız bir bilgidir.
Beceri öğretir ve seans arası çalışma önerir
Özellikle bilişsel davranışçı terapi gibi yaklaşımlarda terapist oldukça etkindir: Düşünce kaydı tutmayı, nefesi düzenlemeyi, kaçınılan durumlara basamak basamak yaklaşmayı öğretir ve seans arasında denemeniz için çalışmalar önerir (Beck, 2021). Ayrıntısı Bilişsel Davranışçı Terapi Nedir? yazısında.
Yaklaşıma göre fark
Terapistin ne kadar yönlendirici olacağı, çalıştığı yaklaşıma göre değişir (Beck, 2021; Blagys ve Hilsenroth, 2000; Rogers, 1957; Young ve ark., 2003).
| Yaklaşım | Terapistin tutumu |
|---|---|
| Bilişsel davranışçı terapi | Yapılandırılmış ve etkin; gündem, beceri öğretimi, seans arası çalışma |
| Şema terapi | Etkin ve sıcak; yaşantısal teknikler, sınır koyma, ihtiyaçlara karşılık verme |
| Psikodinamik terapi | Daha az yönlendirici; danışanın getirdiğini izler, yorumlar |
| Danışan odaklı terapi | Yönlendirici değil; koşulsuz kabul ve empatik anlayış ön planda |
Bu yüzden “Terapistim hiç konuşmuyor” diyen biriyle “Terapistim bana ödev veriyor” diyen biri, ikisi de doğru bir terapi deneyimi anlatıyor olabilir.
Terapist ne zaman açıkça yönlendirir?
Bazı durumlarda terapist tarafsız kalmaz:
- Güvenlik söz konusuysa. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme riski varsa terapist açık adımlar önerir ve gerekirse harekete geçer.
- Bir hekime başvurmanız gerekiyorsa. İlaç değerlendirmesi ya da tıbbi bir inceleme gerektiğini düşünürse bunu açıkça söyler.
- Şiddet ya da istismar varsa. Güvenliğinizi önceleyen bilgileri ve seçenekleri paylaşır.
- Sürecin kendisiyle ilgiliyse. Seans sıklığı, çalışma biçimi ve çerçeve hakkında net önerilerde bulunur.
“Peki siz olsanız ne yapardınız?”
Danışanların sık sorduğu bir soru. Birçok terapist bu soruyu geri çevirmez, ama doğrudan da yanıtlamayabilir. Bunun yerine sorunun arkasına bakar: “Bu soruyu sorduğunuzda benden ne duymayı umuyorsunuz?” Kimi zaman cevap, kişinin zaten vermiş olduğu ama emin olamadığı bir karardır.
Bunu kaçamak olarak görmeyin. Terapist kararınızı etkileyecek bir ağırlık taşır ve bu ağırlığı sizin yerinize karar vermek için kullanmamaya özen gösterir.
Daha fazla yönlendirme istiyorsam?
Bunu söylemek hakkınız, hatta sürecin yararına. “Daha somut araçlara ihtiyacım var” ya da “Seanslardan ne yapacağımı bilemeden çıkıyorum” demek, terapistin çalışma biçimini sizinle birlikte gözden geçirmesini sağlar. Hedefler ve yöntem üzerinde uzlaşmak, terapötik ittifakın temel bileşenlerindendir (Bordin, 1979).
Beklentiniz ile terapistin yaklaşımı örtüşmüyorsa, bunu konuşmak sorunu çözebilir. Çözmüyorsa başka bir yaklaşımla çalışan birini aramak da bir seçenektir; bunu Terapist Değiştirmek yazısında ele alıyorum.
Sık sorulan sorular
Terapist tavsiye verir mi?
Terapist, yaşam kararlarında sizin yerinize karar vermez ve hazır tavsiye vermekten kaçınır. Bunun yerine bilgi verir, seçenekleri birlikte düşünmenize yardım eder ve kendi cevabınıza ulaşmanızı kolaylaştırır. Güvenlikle ilgili konularda ise açık önerilerde bulunur; kendinize ya da başkasına zarar verme riski varsa net adımlar önerir.
Terapistim neredeyse hiç konuşmuyor, bu normal mi?
Psikodinamik terapi ve danışan odaklı terapi gibi bazı yaklaşımlarda terapist daha az konuşur ve daha az yönlendirir, bu yüzden sessizlik tek başına bir sorun işareti değildir. Bu durum sizi rahatsız ediyorsa terapistinize söyleyin; çalışma biçimini birlikte gözden geçirmek hem hakkınızdır hem de sürecin yararınadır.
Terapist ne yapacağımı söylemeyecekse terapiye neden gidilir?
Terapiye gitmenin amacı hazır bir cevap almak değil, neden takıldığınızı anlamak ve kendi cevabınızı bulabilmektir. Terapist bu süreçte dinler, soru sorar, örüntüleri gösterir, bilgi verir ve beceri öğretir. Böylece kararlarınızı zaman içinde her seferinde birine danışmak zorunda kalmadan verebilmeniz hedeflenir.
Terapist kendi fikrini hiç söylemez mi?
Terapist gözlemlerini ve mesleki değerlendirmesini paylaşır; örneğin tekrar eden bir örüntüyü ya da hekim değerlendirmesi gerekebileceğini açıkça söyleyebilir. Kişisel görüşlerini ve özel hayatını ise genellikle seansa taşımaz, çünkü kararınızı etkileyecek bir ağırlık taşır ve bu ağırlığı sizin yerinize karar vermek için kullanmamaya özen gösterir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). Guilford Press.
- Blagys, M. D., & Hilsenroth, M. J. (2000). Distinctive features of short-term psychodynamic-interpersonal psychotherapy: A review of the comparative psychotherapy process literature. Clinical Psychology: Science and Practice, 7(2), 167–188. https://doi.org/10.1093/clipsy.7.2.167
- Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260. https://doi.org/10.1037/h0085885
- Hill, C. E. (2020). Helping skills: Facilitating exploration, insight, and action (5th ed.). American Psychological Association.
- Miller, W. R., Benefield, R. G., & Tonigan, J. S. (1993). Enhancing motivation for change in problem drinking: A controlled comparison of two therapist styles. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 61(3), 455–461. https://doi.org/10.1037/0022-006X.61.3.455
- Miller, W. R., & Rollnick, S. (2013). Motivational interviewing: Helping people change (3rd ed.). Guilford Press.
- Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
- Türk Psikologlar Derneği. (2004). Etik yönetmeliği. Türk Psikologlar Derneği.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.