Terapötik İttifak Nedir? Terapist–Danışan İlişkisinin Önemi

Terapiye başlamayı düşünen birçok kişi önce yöntemi merak eder: “Bilişsel davranışçı terapi mi, şema terapi mi, hangisi bana uygun?” Yerinde bir soru. Ama psikoterapi araştırmalarının onlarca yıldır tekrar tekrar gösterdiği bir şey var: Sürecin nasıl gideceğini anlamak için yönteme olduğu kadar, o odada kurulan ilişkiye de bakmak gerekiyor.

Bu ilişkinin araştırmalardaki adı terapötik ittifak. Bu yazıda kavramın ne anlama geldiğini, araştırmaların ne gösterdiğini, ittifakın zorlandığı anlarda ne olduğunu ve danışan olarak bu ilişkide sizin payınıza neyin düştüğünü anlatıyorum.

Kısa cevap

• Terapötik ittifak, terapist ile danışan arasındaki iş birliğine dayalı çalışma ilişkisidir. Yalnızca “iyi anlaşmak” değildir.
• En yaygın tanım üç bileşenden oluşur: duygusal bağ, hedeflerde uzlaşma ve görevlerde uzlaşma.
• Yüzlerce çalışmayı bir araya getiren meta-analizler, ittifakın niteliği ile terapinin sonucu arasında tutarlı bir ilişki buluyor. Bu ilişki farklı terapi yaklaşımlarında ve çevrim içi görüşmelerde de görülüyor.
• İttifak her zaman pürüzsüz ilerlemez. Kopmalar olağandır; önemli olan fark edilip konuşulabilmeleridir.

Terapötik ittifak ne demek?

Kavramın bugün en çok kullanılan tanımı Edward Bordin’e ait. Bordin 1979’da, hangi kuramdan gelirse gelsin her terapide ortak olan bir “çalışma ittifakı” olduğunu öne sürdü ve bunu üç bileşenle tarif etti:

• Bağ: Terapist ile danışan arasındaki güven, saygı ve duygusal yakınlık. Danışanın “Burada yargılanmadan konuşabilirim” duygusu.
• Hedefler: Terapinin neye ulaşmaya çalıştığı konusunda ortak bir anlayış. “Buraya ne için geliyoruz?” sorusuna iki tarafın benzer cevap verebilmesi.
• Görevler: O hedefe nasıl gidileceği konusunda uzlaşma. Seansta yapılanların ve seans arasında denenenlerin danışana anlamlı gelmesi.

Bu tanımın önemli yanı, ittifakı sıcaklık ve sempatiden ibaret görmemesi. Terapistinizi çok sevebilir ama neden geldiğiniz konusunda farklı şeyler düşünüyor olabilirsiniz. Ya da hedefte anlaşmışsınızdır ama size önerilen çalışma biçimi içinize sinmiyordur. Üç bileşenden biri aksadığında ittifak da zayıflar.

Araştırmalar ne söylüyor?

Terapötik ittifak, psikoterapi araştırmalarında en çok çalışılmış konulardan biri. Flückiger ve arkadaşlarının 2018’de yayımladığı meta-analiz, 295 bağımsız çalışmayı ve 30 binden fazla danışanı bir araya getirdi. Bulgu, daha önceki meta-analizlerle aynı yöndeydi: İttifakın niteliği ile terapinin sonucu arasında orta düzeyde ama tutarlı bir ilişki var.

Bu çalışmadan ve benzerlerinden çıkan birkaç nokta dikkat çekici:

• Yaklaşımdan bağımsız. İlişki, bilişsel davranışçı terapide de psikodinamik terapide de benzer büyüklükte bulunuyor. Yani ittifak yalnızca “ilişki odaklı” terapilerin meselesi değil.
• Çevrim içi terapide de geçerli. İnternet üzerinden yürütülen terapilerde de ittifak ile sonuç arasındaki ilişki yüz yüze terapilerdekine benzer çıkıyor.
• Danışanın algısı önemli. İttifak ile sonuç arasındaki ilişki, ittifakı danışan değerlendirdiğinde de tutarlı biçimde görülüyor; yani ilişkiyi sizin nasıl yaşadığınız başlı başına anlamlı bir bilgi.
• Erken dönem belirleyici olabiliyor. İlk seanslarda kurulan ittifak, sürecin devam edip etmeyeceği hakkında fikir veriyor.

Bir uyarıyı da eklemek gerek: Bu bulgular bir ilişkiyi gösteriyor, tek yönlü bir nedenselliği değil. İyi bir ittifak iyileşmeyi kolaylaştırıyor olabilir; ama kendini iyi hissetmeye başlayan danışanın terapistiyle ilişkisini daha olumlu değerlendirmesi de mümkün. Güncel çalışmalar ikisinin birbirini beslediğine işaret ediyor.

Ayrıca ittifakın önemli olması, yöntemin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Yöntem, ittifakın içinde çalıştığı araçtır. Üzerinde anlaşılan görevler zaten o yöntemin teknikleridir.

İttifak zorlandığında: kopma ve onarım

Terapi ilişkisi de her ilişki gibi zaman zaman gerilir. Araştırmacılar Jeremy Safran ve Christopher Muran bu anlara ittifak kopması adını verdi ve iki biçimde ortaya çıktığını gösterdi:

• Geri çekilme: Danışan sessizleşir, kısa cevaplar verir, konuyu değiştirir ya da içinden katılmadığı hâlde “haklısınız” der.
• Karşı çıkma: Danışan memnuniyetsizliğini, kızgınlığını ya da eleştirisini doğrudan dile getirir.

Kopmalar terapinin bozulduğunu göstermez; araştırmalar bunların çok sık yaşandığını ortaya koyuyor. Asıl fark, kopmanın fark edilip edilmediğinde. Konuşulmayan gerginlikler terapinin erken bırakılmasıyla ilişkili bulunurken, fark edilip birlikte ele alınan kopmalar ittifakı çoğu zaman eskisinden daha sağlam bir yere taşıyor.

Onarım genellikle sade adımlarla olur: Terapist olan biteni fark eder ve adını koyar, danışanın yaşadığını savunmaya geçmeden dinler, kendi payını kabul eder ve gerekirse hedefi ya da çalışma biçimini yeniden düzenler. Birçok danışan için bu, bir ilişkide anlaşmazlığın kopmadan konuşulabildiğini ilk kez deneyimlemek anlamına gelir.

Danışan olarak sizin payınız

İttifak terapistin tek başına kurduğu bir şey değildir. Danışan tarafında işe yarayan birkaç şey:

• Hedefinizi söyleyin. “Ne için buradayım?” sorusuna cevabınız değiştiyse bunu da söyleyin.
• Anlamadığınız bir çalışmayı sorun. “Bunu neden yapıyoruz?” sorusu terapide en yerinde sorulardan biridir.
• Rahatsız olduğunuz bir şeyi dile getirin. Geçen seansta söylenen bir söz içinize oturduysa, bunu konuşmak terapinin konusu dışında değil, tam ortasındadır.
• İlk seanslarda kendinizi gözlemleyin. Dinlendiğinizi, ciddiye alındığınızı hissediyor musunuz? Bu his birkaç seans içinde oluşmuyorsa bunu terapistinizle paylaşmak iyi bir başlangıçtır.

İlk seansta nelerle karşılaşacağınızı Terapide İlk Seansta Neler Konuşulur? yazısında, sürecin süresine dair genel çerçeveyi ise Terapi Ne Kadar Sürer? yazısında anlatmıştım.

Sık sorulan sorular

---

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

• Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260.
• Eubanks, C. F., Muran, J. C., & Safran, J. D. (2018). Alliance rupture repair: A meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 508–519.
• Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340.
• Flückiger, C., Rubel, J., Del Re, A. C., Horvath, A. O., Wampold, B. E., Crits-Christoph, P., Atzil-Slonim, D., Compare, A., Falkenström, F., Ekeblad, A., Errázuriz, P., Fisher, H., Hoffart, A., Huppert, J. D., Kivity, Y., Kumar, M., Lutz, W., Muran, J. C., Strunk, D. R., … Barber, J. P. (2020). The reciprocal relationship between alliance and early treatment symptoms: A two-stage individual participant data meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 88(9), 829–843.
• Safran, J. D., & Muran, J. C. (2000). Negotiating the Therapeutic Alliance: A Relational Treatment Guide. Guilford Press.
• Sharf, J., Primavera, L. H., & Diener, M. J. (2010). Dropout and therapeutic alliance: A meta-analysis of adult individual psychotherapy. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 47(4), 637–645.
• Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The Great Psychotherapy Debate (2. baskı). Routledge.