İki kişi düşünün. İkisi de çocukluğunda sık sık yalnız bırakılmış ve ikisinde de aynı derin beklenti oluşmuş: “Sevdiğim insanlar eninde sonunda gider.”
Biri ilişkilerinde partnerine sıkıca tutunur; onu sık sık arar, gideceğinden korkar, en küçük uzaklaşmada paniğe kapılır. Diğeri ise hiç kimseyle yakınlaşmaz; ilişkilerini yüzeysel tutar, “Kimseye ihtiyacım yok” der.
Dışarıdan bakıldığında bu iki kişi birbirinin tam tersidir. Oysa ikisinde de aynı şema çalışır: terk edilme. Fark, şemayla nasıl baş ettiklerindedir. Bu yazıda şema terapinin tanımladığı üç baş etme biçimini ve gündelik hayattaki görünümlerini anlatıyorum.
Şema baş etme biçimleri, bir şema tetiklendiğinde kişinin ortaya çıkan duyguya verdiği alışılmış tepkilerdir.
Kısa cevap
- Şema hissedilen şeydir; baş etme biçimi ise yapılan şeydir.
- Şema terapide üç baş etme biçimi tanımlanır: teslim, kaçınma ve aşırı telafi.
- Üçü de çocuklukta işe yaramış uyum çabalarıdır. Yetişkinlikte ise çoğu zaman şemayı zayıflatmak yerine sürdürürler.
- Aynı kişi farklı durumlarda farklı baş etme biçimlerini kullanabilir.
Şema ile baş etme biçimi arasındaki fark
Şemalar, çocuklukta ve ergenlikte oluşan, kişinin kendisi ve başkaları hakkındaki derin ve kalıcı örüntülerdir. Hangi şemaların tanımlandığını Erken Dönem Uyumsuz Şemalar: 5 Alan ve 18 Şema yazısında anlatmıştım.
Bir şema tetiklendiğinde yoğun bir duygu ortaya çıkar: korku, utanç, öfke, yalnızlık. Baş etme biçimi, kişinin bu duyguyla ne yaptığıdır. Jeffrey Young bu ayrımı açıkça yapar: Şemanın kendisi davranışı içermez; davranış, şemaya verilen karşılıktır (Young ve ark., 2003).
Bu ayrım pratikte çok önemlidir. Çünkü dışarıdan görülen davranış, alttaki şemayı her zaman doğrudan göstermez. Çok özgüvenli görünen birinin altında kusurluluk şeması, hiç kimseye ihtiyaç duymuyor görünen birinin altında duygusal yoksunluk şeması olabilir.
Üç tepkinin kökeni: savaş, kaç, don
Young üç baş etme biçimini, canlıların tehdit karşısındaki üç temel tepkisiyle ilişkilendirir (Young ve ark., 2003):
- Donma → Teslim
- Kaçma → Kaçınma
- Savaşma → Aşırı telafi
Çocuk için şemayı doğuran durum bir tehdittir: İhtiyacı karşılanmıyordur ve bunu değiştirecek gücü yoktur. Elindeki seçenekler sınırlıdır: duruma boyun eğmek, ondan uzaklaşmak ya da ona karşı koymak. Hangisini seçeceği büyük ölçüde mizacına ve çevresinde gördüğü örneklere bağlıdır.
1. Teslim: Şemaya boyun eğmek
Teslim olan kişi şemayı doğru kabul eder ve ona göre yaşar. Şemanın yarattığı acıyı doğrudan hisseder ve farkında olmadan şemayı doğrulayacak durumlara yönelir.
Nasıl görünür?
- Şemayı tekrar yaşatacak partnerler ve ortamlar seçmek
- Şemanın söylediğini sorgulamadan kabul etmek
- Çocuklukta yaşanan örüntüyü yetişkin ilişkilerinde yeniden kurmak
Örnekler: Kusurluluk şeması olan biri, kendisini sürekli eleştiren bir partner seçer ve eleştirileri haklı bulur. Boyun eğicilik şeması olan biri, her kararı karşısındakine bırakır. Başarısızlık şeması olan biri, yapabileceğinin altında işlere razı olur.
Teslim, dışarıdan bakıldığında en “görünür” baş etme biçimidir, çünkü kişi şemanın duygusunu açıkça yaşar.
2. Kaçınma: Şemayı tetikleyecek her şeyden uzak durmak
Kaçınan kişi, şemanın hiç tetiklenmeyeceği biçimde yaşamaya çalışır. Şemayla ilgili düşüncelerden, duygulardan ve durumlardan uzak durur.
Nasıl görünür?
- Yakın ilişkilerden, yeni işlerden ya da zorlayıcı konuşmalardan uzak durmak
- Duyguları hissetmemek için kendini sürekli meşgul tutmak
- Aşırı çalışma, aşırı yeme, alkol, ekran ya da alışveriş gibi uyuşturucu etkisi olan davranışlara yönelmek
- Zor bir konu açıldığında konuyu değiştirmek, “Bilmiyorum” ya da “Fark etmez” demek
- Duygusal olarak kopuk, hissiz olmak
Örnekler: Terk edilme şeması olan biri hiç yakın ilişki kurmaz. Başarısızlık şeması olan biri sınava girmez, terfi başvurusu yapmaz. Sosyal izolasyon şeması olan biri davetleri geri çevirir.
Kaçınmanın bedeli sessizdir: Kişi acı çekmez gibi görünür, ama hayatı giderek daralır. Şema da hiç sınanmadığı için olduğu gibi kalır.
3. Aşırı telafi: Şemanın tam tersini kanıtlamaya çalışmak
Aşırı telafi eden kişi, şemanın söylediğinin tam tersiymiş gibi düşünür, hisseder ve davranır. Şemaya karşı savaşır.
Nasıl görünür?
- Yetersiz hisseden birinin mükemmeliyetçi ve başarı odaklı olması
- Kusurlu hisseden birinin üstünlük taslaması, başkalarını eleştirmesi
- Kontrol edilmekten korkan birinin herkesi kontrol etmesi
- Bağımlı olmaktan korkan birinin hiç kimseden yardım istememesi
Örnekler: Duygusal yoksunluk şeması olan biri çevresindekilerden sürekli ve yüksek sesle ilgi talep eder. Güvensizlik şeması olan biri incinmemek için önce kendisi saldırır. Boyun eğicilik şeması olan biri her otoriteye isyan eder.
Aşırı telafi, içinde sağlıklı bir çekirdek taşır: Kişi şemaya teslim olmamaya çalışmaktadır. Sorun, tepkinin ölçüsüz, katı ve çoğu zaman başkalarını yıpratıcı olmasıdır. Dışarıdan güçlü görünen bu tutumun altında, en küçük başarısızlıkta ortaya çıkan aynı kırılganlık durur.
Aynı şema, üç farklı yol
| Şema | Teslim | Kaçınma | Aşırı telafi |
|---|---|---|---|
| Terk Edilme | Bağlanamayan partnerler seçer, ilişkiye sıkıca tutunur | Yakın ilişki kurmaz | Terk edilmeden önce kendisi terk eder, partnerini kontrol eder |
| Kusurluluk | Eleştirel insanları seçer, kendini küçük görür | Kendini açmaz, tanınmaktan kaçınır | Kusursuz görünmeye çalışır, başkalarını eleştirir |
| Başarısızlık | İşleri yarım bırakır, potansiyelinin altında kalır | Zor görevlerden ve sınanmaktan kaçınır | Durmaksızın çalışır, kendini sürekli kanıtlamaya uğraşır |
| Boyun Eğicilik | Kararları başkalarına bırakır | Çatışma çıkabilecek ortamlardan uzak durur | Kurallara ve otoriteye karşı çıkar |
Neden işe yaramıyorlar?
Üç baş etme biçimi de çocuklukta anlamlıydı. Gücü olmayan bir çocuk için boyun eğmek, uzak durmak ya da sert bir kabuk geliştirmek, o koşullarda yapılabilecek en iyi şeydi. Bu yüzden şema terapide bu davranışlara “yanlış” ya da “bozuk” gözüyle bakılmaz; bir zamanlar işe yaramış uyum çabaları olarak görülür.
Sorun, koşullar değiştikten sonra da sürmeleridir. Yetişkinlikte üçü de aynı sonuca çıkar: Şema sınanmaz, dolayısıyla değişmez.
- Teslim olan, şemayı doğrulayan deneyimler biriktirir.
- Kaçınan, şemayı çürütebilecek deneyimlerden uzak kalır.
- Aşırı telafi eden, altındaki ihtiyacı hiç göstermediği için o ihtiyaç karşılanmaz.
Her üç durumda da kişinin asıl ihtiyacı karşılanmadan kalır. Bu ihtiyaçları Temel Duygusal İhtiyaçlar yazısında anlatmıştım.
Baş etme biçimleri sabit değildir
Bir kişi her zaman tek bir baş etme biçimini kullanmaz. Aynı kişi iş yerinde aşırı telafi ederken (mükemmeliyetçilik), yakın ilişkisinde teslim olabilir (her şeye razı olmak). Hatta aynı ilişkide, farklı anlarda birinden diğerine geçebilir.
Şema terapinin sonraki dönemde geliştirdiği mod kavramı bu geçişleri anlamaya yarar. Baş etme biçimleri, mod modelinde Söz Dinleyen Teslimci, Kopuk Korungan ve Aşırı Telafici gibi baş etme modları olarak karşımıza çıkar (Arntz ve Jacob, 2013).
Terapide nasıl çalışılır?
Şema terapide ilk adım, baş etme biçimini fark etmek ve onun ne işe yaradığını anlamaktır. Terapist bu davranışı yargılamaz; onun bir zamanlar neyi koruduğunu birlikte keşfeder. Ardından bugünkü bedeli konuşulur: “Bu seni neyden koruyor, sana neye mal oluyor?”
Sonraki adım, baş etme biçiminin arkasındaki duyguya ve ihtiyaca ulaşmaktır. Hedef, kişinin şemaya otomatik tepki vermek yerine, ihtiyacını fark eden ve onu uygun biçimde karşılamaya çalışan Sağlıklı Yetişkin tarafını güçlendirmektir.
Kendiniz için bir başlangıç sorusu: Zorlandığım anlarda genellikle ne yapıyorum? Razı mı oluyorum, uzak mı duruyorum, yoksa saldırıya mı geçiyorum?
Sık sorulan sorular
Şema baş etme biçimleri nelerdir?
Şema terapide üç baş etme biçimi tanımlanır: teslim, kaçınma ve aşırı telafi. Teslim olan kişi şemayı doğru kabul eder ve ona göre yaşar; kaçınan kişi şemayı tetikleyecek düşünce, duygu ve durumlardan uzak durur; aşırı telafi eden kişi ise şemanın tam tersini kanıtlamaya çalışır.
Hangi baş etme biçimi daha sağlıklıdır?
Üç biçim de katı ve otomatik biçimde kullanıldığında şemayı sürdürür. Teslim olan şemayı doğrulayan deneyimler biriktirir, kaçınan şemayı çürütebilecek deneyimlerden uzak kalır, aşırı telafi edenin ise altındaki ihtiyacı karşılanmaz. Sağlıklı olan, duruma göre esnek davranabilmek ve asıl ihtiyacı fark edebilmektir.
Baş etme biçimim neden bu oldu?
Çocuk için şemayı doğuran durum bir tehdittir ve elindeki seçenekler sınırlıdır: duruma boyun eğmek, ondan uzaklaşmak ya da ona karşı koymak. Hangisini seçeceğinde mizaç ve çocuklukta görülen örnekler rol oynar. Daha çekingen mizaçlı çocuklar teslim ya da kaçınmaya, daha atılgan mizaçlı çocuklar aşırı telafiye yatkın olabilir.
Baş etme biçimleri değişir mi?
Evet. Fark edildiklerinde ve arkalarındaki ihtiyaç anlaşıldığında daha esnek davranmak mümkün hâle gelir. Aynı kişi zaten farklı durumlarda farklı biçimler kullanabilir. Şema terapide hedef, otomatik tepki yerine ihtiyacını fark eden Sağlıklı Yetişkin tarafını güçlendirmektir. Yaklaşım hakkında genel bilgi Şema Terapi sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
- Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. (2011). Schema therapy: Distinctive features. Routledge.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Reinventing your life: The breakthrough program to end negative behavior and feel great again. Plume.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.