Bir fidanın büyümesi için suya, ışığa ve toprağa ihtiyacı vardır. Bunlardan biri eksik kaldığında fidan ölmez; ama eğrilir, yapraklarını ışığa doğru uzatır, köklerini suyun olduğu yere salar. Yani eksikliğe uyum sağlar.
Şema terapi, insanın duygusal gelişimine benzer bir yerden bakar. Her çocuğun sağlıklı gelişebilmesi için karşılanması gereken temel duygusal ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında çocuk hayatta kalmanın bir yolunu bulur; ama o yol, yetişkinlikte tekrar eden ve zorlayan örüntülere, yani şemalara dönüşebilir.
Bu yazıda bu beş ihtiyacı, karşılanmadıklarında neler olduğunu ve yetişkinlikte neden hâlâ önemli olduklarını anlatıyorum.
Kısa cevap
Şema terapinin kurucusu Jeffrey Young’a göre beş temel duygusal ihtiyaç vardır:
- Güvenli bağlanma
- Özerklik, yeterlik ve kimlik duygusu
- İhtiyaçları ve duyguları ifade etme özgürlüğü
- Kendiliğindenlik ve oyun
- Gerçekçi sınırlar ve öz denetim
Bu ihtiyaçlar evrenseldir; herkeste vardır, yalnızca yoğunlukları kişiden kişiye değişir. Erken dönem uyumsuz şemalar, bu ihtiyaçların çocuklukta ve ergenlikte yeterince karşılanmamasıyla ilişkilendirilir.
Beş temel duygusal ihtiyaç
1. Güvenli bağlanma
Bir çocuğun en temel ihtiyacı, güvenebileceği birinin varlığıdır: Yanında kalan, onu koruyan, sevgi gösteren, olduğu gibi kabul eden ve duygularına karşılık veren bir yetişkin. Bu ihtiyaç güvenlik, istikrar, bakım, şefkat ve kabulü içerir.
Karşılandığında çocuk şunu öğrenir: “İnsanlara güvenebilirim, sevilmeye değerim, yalnız değilim.” Karşılanmadığında ise dünya öngörülemez, insanlar güvenilmez, kendisi de kusurlu görünmeye başlayabilir.
2. Özerklik, yeterlik ve kimlik duygusu
Çocuk büyüdükçe kendi başına bir şeyler yapmaya, denemeye, yanılmaya ve becerdiğini görmeye ihtiyaç duyar. Yaşına uygun sorumluluk verilmesi ve “Sen yapabilirsin” mesajını alması, ayrı bir birey olduğu duygusunu besler.
Aşırı koruyucu ya da her işe karışan bir ortamda bu ihtiyaç karşılanmadan kalabilir. Çocuk dünyanın tehlikeli, kendisinin de onunla baş etmeye yetersiz olduğu sonucuna varabilir.
3. İhtiyaçları ve duyguları ifade etme özgürlüğü
Çocuğun ne hissettiğini ve ne istediğini söyleyebilmesi, bunun için cezalandırılmaması ya da suçlu hissettirilmemesi gerekir. “Üzüldüm”, “Kızdım”, “Bunu istemiyorum” diyebilmek ve bunun duyulması, bu ihtiyacın özüdür.
Duyguların yok sayıldığı ya da sevginin koşula bağlandığı ortamlarda çocuk kendi ihtiyaçlarını bastırmayı ve başkalarının isteklerini öne almayı öğrenebilir.
4. Kendiliğindenlik ve oyun
Oyun oynamak, gülmek, hata yapmaktan korkmadan denemek ve keyif almak da bir ihtiyaçtır. Çocukluk yalnızca görevlerden ve başarıdan ibaret olmamalıdır.
Hataların sert karşılandığı, duyguların kontrol altında tutulmasının beklendiği ve performansın her şeyin önüne geçtiği ortamlarda bu ihtiyaç karşılanmaz. Geriye çoğu zaman rahatlamayı bilmeyen, kendine karşı acımasız bir iç ses kalır.
5. Gerçekçi sınırlar ve öz denetim
Çocuğun sevgi kadar sınıra da ihtiyacı vardır. Başkalarının haklarına saygı göstermeyi, sırasını beklemeyi, engellenmeye dayanmayı ve uzun vadeli bir hedef için anlık isteğini ertelemeyi, sınırların tutarlı ve sevecen biçimde konulduğu bir ortamda öğrenir.
Sınırların hiç konmadığı ya da tutarsız olduğu ortamlarda çocuk kendini düzenlemeyi ve başkalarını hesaba katmayı öğrenmekte zorlanabilir.
İhtiyaç karşılanmayınca ne olur?
Young, erken dönem uyumsuz şemaları beş alanda toplar ve her alanı karşılanmayan bir ihtiyaçla ilişkilendirir.
Burada iki noktanın altını çizmek gerekiyor.
Birincisi, eksiklik kadar fazlalık da iz bırakır. Şemalar yalnızca ihmal ya da örselenmeyle oluşmaz. Aşırı koruma, sınırsızlık ya da çocuğun her isteğinin anında yerine getirilmesi de bir ihtiyacın, bu kez özerkliğin ya da sınırların, karşılanmaması demektir.
İkincisi, tek başına aile belirleyici değildir. Çocuğun doğuştan getirdiği mizaç, aynı ortamdan nasıl etkileneceğini değiştirir. Aynı evde büyüyen iki kardeşin çok farklı şemalar geliştirmesi bu yüzden şaşırtıcı değildir. Okul, akran ilişkileri ve kültür de bu tabloya dahildir.
Bu bir suçlama değil
Temel ihtiyaçlar konuşulduğunda en sık duyduğum kaygı şu: “Yani her şey annemle babamın suçu mu?” Şema terapinin bakışı bu değildir. Ebeveynlerin çoğu, kendi koşullarında ve kendi şemalarıyla ellerinden geleni yapmıştır. Amaç bir sorumlu bulmak değil, bugün tekrar eden bir örüntünün nereden geldiğini anlamaktır. Anlamak, değiştirmenin ilk adımıdır.
Yetişkinlikte ihtiyaçlar kaybolmaz
Bu beş ihtiyaç çocuklukla sınırlı değildir. Yetişkinler de güvenli bir bağa, kendi kararlarını verebilmeye, duygularını söyleyebilmeye, keyif almaya ve sağlıklı sınırlara ihtiyaç duyar. Fark şudur: Yetişkin olarak bu ihtiyaçların karşılanmasında kendi payımız büyür.
Şema terapide bu, Sağlıklı Yetişkin tarafını güçlendirmek olarak ifade edilir: kendi ihtiyacını fark eden, onu uygun biçimde dile getiren ve karşılanabileceği ilişkileri seçebilen taraf. Terapide bu ihtiyaçlar, terapistin sınırları belli bir çerçevede sunduğu güvenli ilişkiyle ve imgeleme gibi yaşantısal tekniklerle çalışılır. Bu tekniklerden birini İmgede Yeniden Senaryolama kitap incelemesinde anlatmıştım.
Kendiniz için küçük bir başlangıç sorusu: Zorlandığınız bir anda “Şu an neye ihtiyacım var?” diye sormak. Cevap çoğu zaman bu beş başlıktan birine çıkar.
Sık sorulan sorular
Temel duygusal ihtiyaçlar kaç tanedir?
Young’ın modelinde beş temel ihtiyaç tanımlanır. Bazı güncel çalışmalar bu listeye yeni ihtiyaçlar eklenmesini tartışıyor, ancak en yaygın kullanılan çerçeve beşli modeldir.
İhtiyaçlarım çocuklukta karşılanmadıysa bu değişmez mi?
Şemalar kalıcı olma eğilimindedir, ama değişmez değildir. Şema terapinin temel varsayımı, bu örüntülerin fark edilip zamanla esnetilebileceğidir.
Her karşılanmayan ihtiyaç şemaya dönüşür mü?
Hayır. Hiçbir çocukluk kusursuz değildir. Şemalar, bir ihtiyacın süreğen ve belirgin biçimde karşılanmamasıyla ilişkilidir.
Şema terapi kimler için uygundur?
Buna bireysel bir değerlendirmeyle karar verilir. Yaklaşım hakkında genel bilgi Şema Terapi sayfasında yer alıyor.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life. Plume.
- Arntz, A., Rijkeboer, M., Chan, E., ve ark. (2021). Towards a reformulated theory underlying schema therapy: Position paper of an international workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45, 1007–1020.
- Lockwood, G., & Perris, P. (2012). A new look at core emotional needs. The Wiley-Blackwell Handbook of Schema Therapy içinde. Wiley.