Yetişkin DEHB Belirtileri: Çocukluktan Nasıl Farklı?

DEHB denince çoğumuzun aklına sınıfta yerinde duramayan bir çocuk gelir. Bu görüntü eksik değil, ama yanıltıcı: DEHB çocuklukla sınırlı değildir ve yetişkin DEHB belirtileri çoğu zaman çok farklı görünür. Koşturan çocuk büyür; yerine toplantıda bacağını sallayan, e-postaları yarım bırakan, anahtarını üçüncü kez arayan bir yetişkin gelir.

Yetişkin DEHB’si, çocuklukta başlayan dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtilerinin yetişkinlikte de sürmesiyle iş, ilişki ve gündelik düzeni etkileyen nörogelişimsel bir durumdur.

Bu yazıda yetişkinlerde DEHB’nin nasıl göründüğünü, çocukluktaki tablodan farkını ve değerlendirmenin nasıl yapıldığını anlatıyorum.

Kısa cevap

• DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur ve pek çok kişide yetişkinlikte de sürer.
• Yetişkinlikte hareketlilik azalır, iç huzursuzluğa dönüşür; dikkat ve düzenleme güçlükleri ise daha görünür hâle gelir.
• Belirtiler iş, ilişkiler, para yönetimi ve gündelik düzen üzerinden kendini gösterir.
• Tanı için belirtilerin çocuklukta başlamış olması gerekir. Tanıyı hekim koyar; internet testleri tanı koymaz.

DEHB yetişkinlikte de sürer mi?

Evet. Uzun süre DEHB’nin ergenlikle birlikte geçtiği düşünüldü. İzlem çalışmaları, çocuklukta tanı alanların önemli bir bölümünde belirtilerin yetişkinlikte de, tam ya da kısmi olarak, devam ettiğini gösterdi (Faraone, Biederman ve Mick, 2006). Yetişkinlerdeki yaygınlık araştırmalarda yaklaşık yüzde 2,5 ile 3 arasında bildiriliyor (Faraone, Banaschewski ve ark., 2021; Fayyad ve ark., 2017; Simon ve ark., 2009).

Pek çok yetişkin ilk kez yetişkinlikte değerlendirilir. Bunun sık görülen nedenleri: çocuklukta hareketliliğin belirgin olmaması, zekâ ve aile desteğiyle güçlüklerin telafi edilmiş olması ve özellikle kız çocuklarında dikkat eksikliği ağırlıklı tablonun gözden kaçması (Kooij ve ark., 2019; Young ve ark., 2020). Çoğu zaman üniversite, iş hayatı ya da ebeveynlik gibi dışarıdan sağlanan yapının azaldığı bir dönemde güçlükler görünür olur.

Çocukluktan nasıl farklı?

Hareketlilik içe döner

Çocuklukta koşan, tırmanan, yerinde duramayan beden; yetişkinlikte çoğu zaman bir iç huzursuzluk olarak yaşanır: oturduğu yerde kıpırdanma, bacak sallama, boş duramama, sürekli meşgul olma ihtiyacı, dinlenmekte güçlük (Kooij ve ark., 2019). Dışarıdan bakan biri hiperaktivite görmez; kişi ise içinde durmayan bir motor hisseder.

Dürtüsellik biçim değiştirir

Sırasını bekleyemeyen çocuk, yetişkinlikte söz kesen, düşünmeden konuşan, ani kararlar veren, plansız harcama yapan ya da sabırsız araç kullanan biri olarak karşımıza çıkabilir. Dürtüselliğin türlerini Dürtüsellik Nedir? yazısında ele almıştım.

Dikkat sorunları öne çıkar

Yetişkinlikte en çok şikâyet edilen alan burasıdır:

• Sıkıcı ya da uzun işlerde dikkati sürdürememe
• Başlamakta güçlük, erteleme
• İşleri yarım bırakma
• Ayrıntıları kaçırma, dikkatsizlik hataları
• Eşyaları kaybetme, randevuları unutma
• Konuşurken dinlemiyormuş gibi görünme
• Zamanı tahmin edememe, geç kalma

Seçici odak şaşırtır

“Saatlerce oyun oynayabiliyor, demek ki dikkati var” itirazı çok yaygındır. DEHB’de sorun çoğu zaman dikkatin yokluğu değil, düzenlenememesi olarak tarif edilir (Barkley, 2015). İlgi çekici ve hemen ödüllendiren bir etkinlikte aşırı odaklanma, sıkıcı ama gerekli bir işte ise odaklanamama aynı tabloda bir arada görülebilir; DEHB belirtileri arttıkça aşırı odaklanma deneyimleri de daha sık bildiriliyor (Hupfeld ve ark., 2019).

Duygu düzenleme

Tanı ölçütlerinde yer almasa da pek çok yetişkin çabuk öfkelenme, engellenmeye dayanamama, duygusal iniş çıkışlar ve eleştiriye karşı yoğun duyarlılık tarif eder. Araştırmacılar bunu giderek daha çok DEHB’nin bir parçası olarak ele alıyor (Shaw ve ark., 2014).

Gündelik hayatta nasıl görünür?

• İş: Teslim tarihlerini kaçırma, e-postalara geç dönme, toplantılarda dalma, sık iş değiştirme, potansiyelinin altında kalma hissi.
• Akademik hayat: Son dakikaya bırakma, uzun metinleri okuyamama, tez gibi yapılandırılmamış işlerde tıkanma.
• İlişkiler: Unutulan sözler, dinlememe izlenimi, ev işlerinin eşitsiz dağılımı, ani çıkışlar.
• Para: Plansız harcama, faturaları unutma.
• Ev düzeni: Dağınıklık, yarım kalmış projeler, kaybolan eşyalar.
• Benlik algısı: Yıllar boyu duyulan “tembel”, “sorumsuz”, “isteseydin yapardın” sözlerinin bıraktığı yetersizlik duygusu.

Bu son madde önemlidir. Tanı almamış pek çok yetişkin, güçlüklerini bir karakter kusuru olarak yorumlamıştır.

Tanı nasıl konur?

Tanı ölçütlerinde yetişkinler için öne çıkan noktalar şunlardır (American Psychiatric Association, 2022):

• Dikkat eksikliği ya da hiperaktivite-dürtüsellik alanından, 17 yaş ve üzerinde en az beş belirti
• Belirtilerin bir bölümünün 12 yaşından önce başlamış olması
• Belirtilerin birden fazla ortamda (iş, ev, sosyal yaşam) görülmesi
• İşlevselliği belirgin biçimde etkilemesi
• Başka bir durumla daha iyi açıklanamaması

Değerlendirme tek bir teste dayanmaz. Ayrıntılı klinik görüşme, çocukluk öyküsü (mümkünse aileden ya da karnelerden bilgi), ölçekler ve eşlik eden durumların araştırılması birlikte yapılır (Kooij ve ark., 2019). Bilgisayarlı dikkat testleri bu değerlendirmenin bir parçası olabilir, ama tek başlarına tanı koymaz. Merkezimizde kullanılan araçla ilgili bilgi MOXO Dikkat Testi sayfasında yer alıyor.

Tanıyı hekim koyar. Klinik psikolog psikolojik değerlendirme yapar ve değerlendirme sürecine katkı sunar.

Her dikkat dağınıklığı DEHB değildir

Uykusuzluk, kaygı, depresyon, yoğun stres, tiroit sorunları ve sürekli bildirim gönderen bir telefon da dikkati dağıtır. Sosyal medyada dolaşan belirti listeleri de çoğu zaman pek çok kişinin kendini bulabileceği kadar geneldir; TikTok’ta en çok izlenen 100 DEHB videosunu inceleyen bir çalışma, bunların 52’sini yanıltıcı olarak sınıflandırmıştır (Yeung ve ark., 2022). Ayırt edici olan, güçlüklerin çocukluktan beri süregelmesi ve hayatın birden çok alanında tutarlı biçimde görülmesidir. Bu ayrımı Dikkat Dağınıklığı Nedenleri yazısında ayrıntılı ele alıyorum.

DEHB’ye sıklıkla kaygı, depresyon, uyku sorunları ve madde kullanımı gibi durumlar da eşlik eder; bu yüzden değerlendirme bütüncül yapılmalıdır (Kessler ve ark., 2006; Kooij ve ark., 2019).

Ne yapılabilir?

Tedavi planını hekim belirler. Genel çerçevede üç bileşenden söz edilir:

• İlaç tedavisi: Gerekli olup olmadığına ve hangi ilacın kullanılacağına hekim karar verir.
• Psikoeğitim: DEHB’nin ne olduğunu anlamak, yıllardır “kusur” sanılan şeyi yeniden çerçevelemeyi sağlar.
• Beceri odaklı psikoterapi: Yetişkin DEHB’sine uyarlanmış bilişsel davranışçı yaklaşımlar; planlama, zaman yönetimi, ertelemeyle baş etme ve duygu düzenleme üzerine çalışır (Safren ve ark., 2010).

Gündelik hayatta yararlı olabilecek ilkeler de var (Safren ve ark., 2017): hafızaya değil dışsal hatırlatıcılara güvenmek, işleri küçük parçalara bölmek, tek bir takvim ve tek bir yapılacaklar listesi kullanmak, dikkat dağıtıcıları ortamdan kaldırmak. Bunlardan bazılarını Erteleme Neden Olur? yazısında anlatmıştım.

Sık sorulan sorular

---

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
• Barkley, R. A. (Ed.). (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4th ed.). Guilford Press.
• Faraone, S. V., Banaschewski, T., Coghill, D., Zheng, Y., Biederman, J., Bellgrove, M. A., Newcorn, J. H., Gignac, M., Al Saud, N. M., Manor, I., Rohde, L. A., Yang, L., Cortese, S., Almagor, D., Stein, M. A., Albatti, T. H., Aljoudi, H. F., Alqahtani, M. M., Asherson, P., … Wang, Y. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
• Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159–165. https://doi.org/10.1017/S003329170500471X
• Fayyad, J., Sampson, N. A., Hwang, I., Adamowski, T., Aguilar-Gaxiola, S., Al-Hamzawi, A., Andrade, L. H. S. G., Borges, G., de Girolamo, G., Florescu, S., Gureje, O., Haro, J. M., Hu, C., Karam, E. G., Lee, S., Navarro-Mateu, F., O’Neill, S., Pennell, B.-E., Piazza, M., … Kessler, R. C. (2017). The descriptive epidemiology of DSM-IV adult ADHD in the World Health Organization World Mental Health Surveys. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 9(1), 47–65. https://doi.org/10.1007/s12402-016-0208-3
• Frazier, T. W., Demaree, H. A., & Youngstrom, E. A. (2004). Meta-analysis of intellectual and neuropsychological test performance in attention-deficit/hyperactivity disorder. Neuropsychology, 18(3), 543–555. https://doi.org/10.1037/0894-4105.18.3.543
• Hupfeld, K. E., Abagis, T. R., & Shah, P. (2019). Living “in the zone”: Hyperfocus in adult ADHD. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 11(2), 191–208. https://doi.org/10.1007/s12402-018-0272-y
• Kessler, R. C., Adler, L., Barkley, R., Biederman, J., Conners, C. K., Demler, O., Faraone, S. V., Greenhill, L. L., Howes, M. J., Secnik, K., Spencer, T., Ustun, T. B., Walters, E. E., & Zaslavsky, A. M. (2006). The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: Results from the National Comorbidity Survey Replication. American Journal of Psychiatry, 163(4), 716–723. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.163.4.716
• Kooij, J. J. S., Bijlenga, D., Salerno, L., Jaeschke, R., Bitter, I., Balázs, J., Thome, J., Dom, G., Kasper, S., Nunes Filipe, C., Stes, S., Mohr, P., Leppämäki, S., Casas, M., Bobes, J., McCarthy, J. M., Richarte, V., Kjems Philipsen, A., Pehlivanidis, A., … Asherson, P. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001
• Safren, S. A., Sprich, S., Mimiaga, M. J., Surman, C., Knouse, L., Groves, M., & Otto, M. W. (2010). Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms: A randomized controlled trial. JAMA, 304(8), 875–880. https://doi.org/10.1001/jama.2010.1192
• Safren, S. A., Sprich, S. E., Perlman, C. A., & Otto, M. W. (2017). Mastering your adult ADHD: A cognitive-behavioral treatment program (2nd ed.). Oxford University Press.
• Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
• Simon, V., Czobor, P., Bálint, S., Mészáros, Á., & Bitter, I. (2009). Prevalence and correlates of adult attention-deficit hyperactivity disorder: Meta-analysis. British Journal of Psychiatry, 194(3), 204–211. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.107.048827
• Yeung, A., Ng, E., & Abi-Jaoude, E. (2022). TikTok and attention-deficit/hyperactivity disorder: A cross-sectional study of social media content quality. The Canadian Journal of Psychiatry, 67(12), 899–906. https://doi.org/10.1177/07067437221082854
• Young, S., Adamo, N., Ásgeirsdóttir, B. B., Branney, P., Beckett, M., Colley, W., Cubbin, S., Deeley, Q., Farrag, E., Gudjonsson, G., Hill, P., Hollingdale, J., Kilic, O., Lloyd, T., Mason, P., Paliokosta, E., Perecherla, S., Sedgwick, J., Skirrow, C., … Woodhouse, E. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women. BMC Psychiatry, 20(1), Article 404. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02707-9