Şema Terapi Ne Kadar Etkili? Kanıtlar Ne Diyor

Bir terapi yaklaşımının popüler olması, işe yaradığını göstermez. Şema terapi son yirmi yılda hem dünyada hem Türkiye’de çok yaygınlaştı. Peki bu yaygınlığın arkasında nasıl bir araştırma birikimi var?

Şema terapi, bilişsel davranışçı terapiyi bağlanma kuramı ve yaşantısal tekniklerle birleştiren, köklü ve tekrar eden örüntülere odaklanan bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Bu yazıda şema terapinin etkililiğine dair başlıca çalışmaları, kanıtın güçlü olduğu alanları ve henüz yeterli olmadığı noktaları dürüst bir çerçevede özetliyorum. Yazı bir araştırma incelemesidir; hiçbir kişi için sonuç vaadi içermez.

Kısa cevap

• Şema terapinin kanıtı en güçlü olduğu alan kişilik bozukluklarıdır, özellikle sınırda kişilik bozukluğu.
• Birkaç randomize kontrollü çalışma, şema terapinin bu alanda karşılaştırıldığı tedavilere göre daha iyi sonuç ve daha düşük terapiyi bırakma oranı gösterdiğini bildirdi.
• Süreğen depresyon, kaygı bozuklukları ve yeme sorunlarında bulgular umut verici ama daha sınırlı.
• Araştırmaların sayısı bilişsel davranışçı terapiye göre çok daha az. “Kanıt var” demek ile “her durumda işe yarar” demek aynı şey değil.

Şema terapi nedir, kısaca

Şema terapi, Jeffrey Young’ın 1980’ler ve 90’larda, standart bilişsel terapiden yeterince fayda görmeyen ve köklü, tekrar eden örüntüleri olan kişiler için geliştirdiği bütünleştirici bir yaklaşımdır (Young ve ark., 2003). Bilişsel davranışçı terapiyi bağlanma kuramı, yaşantısal teknikler ve ilişki odaklı çalışmayla birleştirir. Temel kavramlarını Şema Terapiye Giriş, Erken Dönem Uyumsuz Şemalar ve Temel Duygusal İhtiyaçlar yazılarında anlatmıştım.

Öne çıkan çalışmalar

Sınırda kişilik bozukluğu: Hollanda çalışması (2006)

Şema terapinin kanıt temelinin dönüm noktası, Josephine Giesen-Bloo ve arkadaşlarının 2006’da yayımladığı çok merkezli randomize çalışmadır. Sınırda kişilik bozukluğu tanısı almış 86 kişi üç yıl boyunca ya şema terapi ya da aktarım odaklı psikoterapi aldı. Her iki grupta da iyileşme görüldü; şema terapi grubunda iyileşme oranı daha yüksek, terapiyi bırakma oranı daha düşük bulundu (Giesen-Bloo ve ark., 2006). Aynı çalışmanın verileriyle yapılan ekonomik analiz, şema terapinin maliyet açısından da avantajlı olduğunu bildirdi (van Asselt ve ark., 2008).

Grup şema terapisi (2009)

Joan Farrell, Ida Shaw ve Michael Webber, sınırda kişilik bozukluğu tanılı kadınlarla yaptıkları küçük bir randomize çalışmada, olağan tedaviye eklenen grup şema terapisinin belirgin iyileşmeyle ilişkili olduğunu bildirdi (Farrell ve ark., 2009). Bu çalışma küçük örneklemliydi ve sonuçları daha büyük bir çalışmayla sınanması gerekiyordu.

Diğer kişilik bozuklukları (2014)

Lotte Bamelis ve arkadaşları, çoğunluğu kaçıngan, bağımlı ve obsesif kompulsif kişilik bozukluğu tanısı almış 300’ü aşkın kişiyle büyük bir randomize çalışma yürüttü. Şema terapi, olağan tedaviye ve açıklama odaklı psikoterapiye göre daha yüksek iyileşme oranı gösterdi (Bamelis ve ark., 2014).

Uluslararası grup çalışması (2022)

Arnoud Arntz ve arkadaşlarının beş ülkede, yaklaşık 500 katılımcıyla yürüttüğü çalışma, 2009’daki küçük çalışmanın sınanması niteliğindeydi. Grup ve bireysel şema terapinin birleşimi, sınırda kişilik bozukluğu belirtilerinde olağan tedaviden daha etkili bulundu; ağırlıklı olarak grup biçiminde yürütülen uygulamada ise olağan tedaviyle anlamlı bir fark çıkmadı (Arntz ve ark., 2022).

Olağan klinik ortamda uygulama (2009)

Marjon Nadort ve arkadaşları, şema terapinin araştırma koşullarının dışında, olağan klinik ortamlarda da uygulanabildiğini ve önceki çalışmaya benzer sonuçlar alınabildiğini bildirdi (Nadort ve ark., 2009). Bu, yaklaşımın gerçek hayattaki uygulanabilirliği açısından önemli.

Kişilik bozuklukları dışında

Süreğen depresyon. Küçük ölçekli çalışmalar ve vaka serileri umut verici sonuçlar bildirdi (Malogiannis ve ark., 2014; Renner ve ark., 2016). Bir randomize çalışmada şema terapi, depresyonda bilişsel davranışçı terapiyle benzer etkililik gösterdi; üstün bulunmadı (Carter ve ark., 2013).

Kaygı bozuklukları, yeme sorunları, travma. Bu alanlarda çalışmalar var, ancak çoğu küçük örneklemli ya da kontrol grubu olmayan çalışmalar. Bir sistematik derleme, kişilik bozuklukları dışındaki alanlarda titiz kanıtın henüz seyrek olduğunu bildiriyor (Taylor ve ark., 2017).

Adli ortamlar. David Bernstein ve arkadaşlarının yüksek güvenlikli adli hastanelerde yürüttüğü randomize çalışma, kişilik bozukluğu olan hastalarda şema terapinin olağan tedaviye göre daha hızlı iyileşme sağladığını bildirdi (Bernstein ve ark., 2023).

Değişim nereden geliyor?

Araştırmacılar yalnızca “İşe yarıyor mu?” değil, “Neden?” sorusunu da soruyor. Öne çıkan bulgular:

• Terapötik ilişki. Hollanda çalışmasının verileriyle yapılan analizlerde, şema terapide terapist ile danışan arasındaki ilişkinin niteliği daha yüksek bulundu ve bu, sonuçla ilişkiliydi (Spinhoven ve ark., 2007). Bu konunun genel çerçevesi Terapötik İttifak Nedir? yazısında.
• Yaşantısal teknikler. İmgeleme ve sandalye çalışmaları gibi tekniklerin değişimde önemli rol oynadığı düşünülüyor. İmgede yeniden senaryolama için ayrı araştırmalar da var (Morina ve ark., 2017); bunu kitap incelemesinde ele almıştım.
• Modlardaki değişim. Kırılgan çocuk modunun yatışması ve sağlıklı yetişkin modunun güçlenmesi, iyileşmenin öngörücüleri arasında bulundu; bu etki yalnızca şema terapiye özgü görünmüyor (Yakın ve ark., 2020).

Kanıtın sınırları

Bu bulguları okurken akılda tutulması gerekenler:

• Çalışma sayısı az. Şema terapi için yapılan randomize kontrollü çalışmalar onlarla ifade edilirken, bilişsel davranışçı terapi için yüzlerle ifade ediliyor; yalnızca depresyonda 409 çalışmayı kapsayan bir meta-analiz var (Cuijpers ve ark., 2023).
• Araştırmacı bağlılığı. Çalışmaların büyük bölümü, yaklaşımı geliştiren ya da yakından benimseyen ekiplerce yürütüldü. Bu, psikoterapi araştırmalarında sonuçları etkileyebildiği bilinen bir etkendir (Munder ve ark., 2013).
• Karşılaştırma grubu önemli. Bazı çalışmalarda şema terapi, “olağan tedavi” gibi yapılandırılmamış bir seçenekle karşılaştırıldı. Başka etkin terapilerle doğrudan karşılaştırmalar daha az.
• Süre ve maliyet. Kişilik bozukluklarındaki çalışmalar çoğunlukla bir ila üç yıl süren tedavileri inceledi. Kısa süreli uygulamalar için kanıt daha sınırlı.
• Ortalama, bireyi anlatmaz. Bir yaklaşımın ortalamada etkili bulunması, her kişide aynı sonucu vereceği anlamına gelmez.

Psikoterapi araştırmalarının genel bir bulgusunu da hatırlamak gerek: Farklı etkin terapiler arasındaki farklar çoğu zaman sanıldığından küçüktür ve terapistin kendisi, ilişki ve danışanın koşulları sonuçta önemli rol oynar (Wampold ve Imel, 2015).

Kimler için düşünülür?

Şema terapi genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Farklı ilişkilerde ve dönemlerde tekrar eden, köklü örüntüler
• Uzun süredir devam eden duygusal zorluklar
• Daha kısa süreli yaklaşımlardan sınırlı fayda görülmüş olması
• Kişinin sorunlarının çocukluk ve ergenlik yaşantılarıyla bağlantılı görünmesi

Hangi yaklaşımın kimin için uygun olduğuna bireysel bir değerlendirmeyle karar verilir. Tanı gerektiren durumlarda psikoterapi hekim değerlendirmesiyle birlikte yürütülür. Yaklaşım hakkında genel bilgi Şema Terapi sayfasında.

Sık sorulan sorular

---

Bu yazı bir araştırma incelemesidir; genel bilgilendirme amaçlıdır, bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

• Arntz, A., Jacob, G. A., Lee, C. W., Brand-de Wilde, O. M., Fassbinder, E., Harper, R. P., Lavender, A., Lockwood, G., Malogiannis, I. A., Ruths, F. A., Schweiger, U., Shaw, I. A., Zarbock, G., & Farrell, J. M. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0010
• Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12040518
• Bernstein, D. P., Keulen-de Vos, M., Clercx, M., de Vogel, V., Kersten, G. C. M., Lancel, M., Jonkers, P. P., Bogaerts, S., Slaats, M., Broers, N. J., Deenen, T. A. M., & Arntz, A. (2023). Schema therapy for violent PD offenders: A randomized clinical trial. Psychological Medicine, 53(1), 88–102. https://doi.org/10.1017/S0033291721001161
• Carter, J. D., McIntosh, V. V., Jordan, J., Porter, R. J., Frampton, C. M., & Joyce, P. R. (2013). Psychotherapy for depression: A randomized clinical trial comparing schema therapy and cognitive behavior therapy. Journal of Affective Disorders, 151(2), 500–505. https://doi.org/10.1016/j.jad.2013.06.034
• Cuijpers, P., Miguel, C., Harrer, M., Plessen, C. Y., Ciharova, M., Ebert, D., & Karyotaki, E. (2023). Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: A comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients. World Psychiatry, 22(1), 105–115. https://doi.org/10.1002/wps.21069
• Farrell, J. M., Shaw, I. A., & Webber, M. A. (2009). A schema-focused approach to group psychotherapy for outpatients with borderline personality disorder: A randomized controlled trial. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 40(2), 317–328. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2009.01.002
• Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658. https://doi.org/10.1001/archpsyc.63.6.649
• Malogiannis, I. A., Arntz, A., Spyropoulou, A., Tsartsara, E., Aggeli, A., Karveli, S., Vlavianou, M., Pehlivanidis, A., Papadimitriou, G. N., & Zervas, I. (2014). Schema therapy for patients with chronic depression: A single case series study. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 45(3), 319–329. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2014.02.003
• Morina, N., Lancee, J., & Arntz, A. (2017). Imagery rescripting as a clinical intervention for aversive memories: A meta-analysis. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 55, 6–15. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2016.11.003
• Munder, T., Brütsch, O., Leonhart, R., Gerger, H., & Barth, J. (2013). Researcher allegiance in psychotherapy outcome research: An overview of reviews. Clinical Psychology Review, 33(4), 501–511. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2013.02.002
• Nadort, M., Arntz, A., Smit, J. H., Giesen-Bloo, J., Eikelenboom, M., Spinhoven, P., van Asselt, T., Wensing, M., & van Dyck, R. (2009). Implementation of outpatient schema therapy for borderline personality disorder with versus without crisis support by the therapist outside office hours: A randomized trial. Behaviour Research and Therapy, 47(11), 961–973. https://doi.org/10.1016/j.brat.2009.07.013
• Renner, F., Arntz, A., Peeters, F. P. M. L., Lobbestael, J., & Huibers, M. J. H. (2016). Schema therapy for chronic depression: Results of a multiple single case series. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 51, 66–73. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2015.12.001
• Soygüt, G., Karaosmanoğlu, A., & Çakır, Z. (2009). Erken dönem uyumsuz şemaların değerlendirilmesi: Young Şema Ölçeği Kısa Form-3’ün psikometrik özelliklerine ilişkin bir inceleme. Türk Psikiyatri Dergisi, 20(1), 75–84.
• Spinhoven, P., Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Kooiman, K., & Arntz, A. (2007). The therapeutic alliance in schema-focused therapy and transference-focused psychotherapy for borderline personality disorder. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 75(1), 104–115. https://doi.org/10.1037/0022-006X.75.1.104
• Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479. https://doi.org/10.1111/papt.12112
• van Asselt, A. D. I., Dirksen, C. D., Arntz, A., Giesen-Bloo, J. H., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Kremers, I. P., Nadort, M., & Severens, J. L. (2008). Out-patient psychotherapy for borderline personality disorder: Cost-effectiveness of schema-focused therapy v. transference-focused psychotherapy. British Journal of Psychiatry, 192(6), 450–457. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.106.033597
• Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate: The evidence for what makes psychotherapy work (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203582015
• Yakın, D., Grasman, R., & Arntz, A. (2020). Schema modes as a common mechanism of change in personality pathology and functioning: Results from a randomized controlled trial. Behaviour Research and Therapy, 126, Article 103553. https://doi.org/10.1016/j.brat.2020.103553
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.