Çevrenizde insanlar var. Belki bir partneriniz, arkadaşlarınız, sizi seven bir aileniz var. Yine de içinizde tarif etmesi zor bir boşluk duruyor: “Kimse beni gerçekten tanımıyor.” Bir şeye ihtiyacınız olduğunda söylemiyorsunuz; söyleseniz de bir şey değişmeyecekmiş gibi geliyor. Çoğu zaman neye ihtiyacınız olduğunu siz de tam bilmiyorsunuz.
Duygusal yoksunluk şeması, kişinin olağan ölçüdeki duygusal destek, anlaşılma ve korunma ihtiyacının başkaları tarafından yeterince karşılanmayacağına dair erken dönemde oluşan, yaygın ve süregen bir beklentidir.
Şema terapi bu deneyime duygusal yoksunluk şeması adını verir ve onu erken dönem uyumsuz şemalardan biri olarak tanımlar. Sık karşılaşılan bir şemadır ama fark edilmesi zordur, çünkü bir şeyin varlığını değil, yokluğunu anlatır.
Kısa cevap
- Duygusal yoksunluk şeması, duygusal ihtiyaçların başkaları tarafından yeterince karşılanmayacağı beklentisidir.
- Üç biçimi vardır: ilgi ve şefkat, empati ve anlaşılma, korunma ve yol gösterilme yoksunluğu.
- Fark edilmesi zordur, çünkü kökeninde çoğu zaman kötü bir olay değil, olması gerekip de olmayan bir şey vardır.
- İlişkilerde ihtiyaç belirtmeme, hep veren taraf olma ve süreğen bir yalnızlık hissi olarak görünür.
Duygusal yoksunluk şeması nedir?
Jeffrey Young’ın tanımıyla bu şemaya sahip kişi, olağan ölçüdeki duygusal destek ihtiyacının başkaları tarafından karşılanmayacağını bekler (Young ve ark., 2003). Terk Edilme Şeması ile karıştırılır, ama farklıdır: Terk edilme şemasında korkulan şey, kişinin gitmesidir. Duygusal yoksunlukta kişi oradadır; ama duygusal olarak ulaşılamaz.
Üç biçimi
İlgi ve şefkat yoksunluğu. Sıcaklık, fiziksel yakınlık, ilgi ve şefkatin eksikliği. “Kimse bana sarılmadı, kimse benimle ilgilenmedi.”
Empati yoksunluğu. Dinlenmemek, anlaşılmamak, duyguların karşılık bulmaması. “Ne hissettiğimi kimse sormadı.”
Korunma yoksunluğu. Yol gösterecek, güç verecek, arkasında duracak birinin olmaması. “Her şeyi kendi başıma çözmek zorundaydım.”
Bir kişide bunlardan biri, ikisi ya da üçü birden bulunabilir.

Neden fark edilmesi zor?
Diğer pek çok şemanın kökeninde hatırlanabilir olaylar vardır: bir ayrılık, bir aşağılama, bir kayıp. Duygusal yoksunlukta ise çoğu zaman anlatılacak bir olay yoktur. Kişi çocukluğunu sorduğunuzda “Normaldi, bir eksiğim olmadı” der. Karnı doymuş, okula gönderilmiş, belki iyi bir evde büyümüştür.
Eksik olan, görünmeyen bir şeydir: Üzgün olduğunda fark edilmek, sevincini paylaşacak biri, “Sen nasılsın?” diye soran bir ses. Olmayan şeyi hatırlamak zordur (Webb ve Musello, 2012). Bu yüzden duygusal yoksunluk çoğunlukla bir anı olarak değil, bir his olarak taşınır: boşluk, anlaşılmamışlık, bir şeylerin eksik olduğu duygusu.
Nasıl görünür?
Düşüncelerde
- “Kimse beni gerçekten anlamıyor.”
- “İhtiyacımı söylesem de fark etmez.”
- “Kendi başımın çaresine bakmam gerek.”
- “Başkalarını yormamalıyım.”
Duygularda
- İnsanların arasındayken bile yalnızlık
- Tarif edilmesi güç bir boşluk
- Beklenti karşılanmadığında ani ve yoğun hayal kırıklığı
- İlgi gördüğünde rahatsızlık ya da şüphe
Davranışlarda
- İhtiyaç belirtmeme, yardım istememe
- Karşısındakinin tahmin etmesini bekleme, etmeyince içten içe kırılma
- İlişkilerde hep dinleyen, hep veren taraf olma
- Duygusal olarak mesafeli ya da ulaşılmaz partnerlere çekilme
- Kendi duygularını adlandırmakta güçlük
- “Güçlü olan” rolünü üstlenme
Bu şemaya sahip kimi kişiler başkalarına bakım veren rollere yönelebilir. Kendisine verilmeyeni başkalarına vermek, hem bir anlam hem de ihtiyacın dolaylı bir karşılanma yolu olabilir.

Nereden gelir?
Bu şema, güvenli bağlanma ihtiyacının duygusal boyutunun karşılanmamasıyla ilişkilendirilir (Young ve ark., 2003). Tipik kökenler:
- Duygusal olarak soğuk ya da mesafeli bir bakım veren
- Fiziksel olarak orada ama zihnen başka yerde olan bir ebeveyn: yoğun çalışan, kendi sorunlarıyla boğuşan, depresif ya da hasta
- Duyguların konuşulmadığı bir aile ortamı: “Bizde böyle şeyler konuşulmazdı.”
- Çocuğun duygularının küçümsenmesi ya da yok sayılması: “Ağlanacak ne var?”
- Çocuğun erken yaşta ebeveynine bakmak zorunda kalması
- Çok kardeşli ya da zor koşullarda, ilginin bölüşüldüğü bir ev
Burada da bir suçlama yok. Pek çok ebeveyn çocuğunu çok sevmiş, ama bunu duygusal bir yakınlıkla göstermeyi kendisi de hiç öğrenmemiştir. Sevmek ile duygusal olarak ulaşılabilir olmak aynı şey değildir. Temel ihtiyaçların çerçevesini Temel Duygusal İhtiyaçlar yazısında anlatmıştım.
Şemayla baş etmenin üç yolu
- Teslim: Duygusal olarak ulaşılmaz partnerler seçmek, ihtiyaç belirtmemek, azla yetinmek.
- Kaçınma: Yakın ilişkilerden uzak durmak, duygusal konuları açmamak, kendini işe ya da başka uğraşlara vermek.
- Aşırı telafi: Çevresindekilerden sürekli ve yüksek sesle ilgi talep etmek, hiçbir ilgiyi yeterli bulmamak ya da tam tersine “Kimseye ihtiyacım yok” tutumunu benimsemek.
Bu yolları Şemalarla Baş Etme Biçimleri yazısında ayrıntılı ele almıştım.
Şema kendini nasıl doğrular?
Sık görülen bir tuzak şudur: İhtiyacınızı söylemezsiniz. Karşınızdaki de bilmediği için karşılamaz. Siz kırılırsınız ve şu sonuca varırsınız: “Bak, yine kimse anlamadı.”
İkinci tuzak partner seçimidir. Sıcak ve ilgili biri yabancı, hatta rahatsız edici gelebilir; mesafeli biri ise tanıdık geldiği için çekici bulunabilir (Young ve Klosko, 1994).
Üçüncüsü, verilen ilgiyi almakta zorlanmaktır. Şema, gelen şefkati “Acıdığı için”, “Öyle demesi gerektiği için” diye süzgeçten geçirir ve içeri almaz.
Ne yapılabilir?
- İhtiyacınızı fark edin. Zorlandığınız bir anda durup sorun: “Şu an neye ihtiyacım var?” Dinlenmek mi, bir sarılma mı, fikir almak mı? Bu soru başta cevapsız kalabilir; sormaya devam edin.
- Söylemeyi deneyin. Küçük ve somut başlayın: “Bugün zor geçti, biraz dinler misin?” Karşınızdakinin zihninizi okumasını beklemeyin.
- Gelen ilgiyi fark edin. Biri sizin için bir şey yaptığında onu küçültmeden kaydedin. Şema bunları görmez; bilinçli olarak bakmak gerekir.
- Kime gittiğinize bakın. İhtiyaçlarınızı, verme kapasitesi olan insanlara mı götürüyorsunuz?
- Veren rolünden bazen çıkın. Bir sohbette kendinizden de söz edin.
- Geçmişin yasını tutun. Bu şema üzerinde çalışmak çoğu zaman, alınamamış olan için üzülmeyi de içerir. Bu, suçlamak değil; eksikliğin gerçek olduğunu kabul etmektir.
Şema terapide bu şemayla çalışırken terapi ilişkisi merkezdedir: Terapist, sınırları belli bir çerçevede, danışanın eksik kalan duygusal ihtiyaçlarına karşılık verir ve danışanın zamanla kendi ihtiyaçlarına şefkatle bakabilen sağlıklı yetişkin tarafını güçlendirir. İmgeleme çalışmaları da sık kullanılır (Arntz ve Jacob, 2013). Yaklaşım hakkında genel bilgi Şema Terapi sayfasında.
Sık sorulan sorular
İyi bir çocukluk geçiren birinde duygusal yoksunluk şeması olabilir mi?
Olabilir. Duygusal yoksunluk şeması çoğu zaman belirgin bir kötü muameleden değil, duygusal yakınlığın eksikliğinden doğar. Karnı doyurulmuş, okula gönderilmiş, sevildiğini bilen bir çocuk da üzgünken fark edilmediyse ya da duyguları konuşulmadıysa, yetişkinlikte bu beklentiyi taşıyabilir. Bu nedenle kişi çocukluğunu çoğu zaman “normaldi” diye anlatır.
Duygusal yoksunluk ile yalnızlık aynı şey mi?
Hayır. Yalnızlık bir durumdur; duygusal yoksunluk ise insanların arasındayken de süren bir anlaşılmama beklentisidir. Bu şemaya sahip kişinin partneri, arkadaşları ya da sevgi dolu bir ailesi olabilir; yine de kimsenin onu gerçekten tanımadığını hissedebilir ve ihtiyaçlarını dile getirmeyebilir. Bu yüzden kalabalık içinde de boşluk duygusu sürebilir.
Partnerim ihtiyaçlarımı karşılamıyorsa sorun bende mi?
İkisi de olabilir. Şema, verilen ilgiyi görmeyi zorlaştırabilir; partner gerçekten duygusal olarak ulaşılmaz da olabilir. Bunu ayırt etmek üzerinde çalışmaya değer. İhtiyaçlarınızı açık ve somut biçimde söyleyip karşılık bulup bulmadığına bakmak, gelen ilgiyi küçültmeden kaydetmek ve tanıdık geldiği için mesafeli kişilere çekilip çekilmediğinizi gözlemlemek bu ayrımı kolaylaştırabilir.
Duygusal yoksunluk şeması değişir mi?
Değişebilir. İhtiyacını fark eden, söyleyebilen ve karşılık bulabilen ilişki deneyimleri biriktikçe şema zayıflar. Bu değişim genellikle zaman ve sabır ister. Şema terapide terapi ilişkisi ve imgeleme çalışmaları bu süreçte merkezdedir. Depresyon gibi tanı gerektiren bir durum eşlik ediyorsa psikoterapi, hekim değerlendirmesiyle birlikte yürütülür.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
- Webb, J., & Musello, C. (2012). Running on empty: Overcome your childhood emotional neglect. Morgan James Publishing.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Reinventing your life: How to break free from negative life patterns and feel good again. Plume.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.