Biri size iyilik yaptığında ilk düşünceniz “Karşılığında ne isteyecek?” oluyorsa; bir iltifatın arkasında bir hesap arıyorsanız; yakınlaştığınız insanlara zaaflarınızı göstermekten özenle kaçınıyorsanız, çünkü “Bir gün bunu bana karşı kullanır” diyorsanız, bu yazı size tanıdık gelebilir.
Şema terapi bu örüntüye güvensizlik / kötüye kullanılma şeması adını verir. Terk Edilme Şeması yazısının ardından serinin ikinci şemasını ele alıyorum.
Bir not: Bu yazı zorlayıcı çocukluk yaşantılarına değiniyor. Okurken ağır gelirse ara verebilirsiniz.
Kısa cevap
- Güvensizlik şeması, başkalarının incitici, aldatıcı, küçük düşürücü ya da kullanıcı olacağı yönündeki derin beklentidir.
- Kopukluk ve Reddedilme alanındadır; karşılanmayan ihtiyaç güvenlik ve korunmadır.
- İlişkilerde sürekli tetikte olma, kimseye açılmama, sınama ve bazen de tam tersine incitici ilişkilere çekilme olarak görünür.
- Şema, bir zamanlar gerçek bir tehlikeye karşı gelişmiş bir korunma biçimidir. Değişebilir.
Güvensizlik şeması nedir?
Jeffrey Young’ın tanımıyla bu şemaya sahip kişi, başkalarının fırsat bulduğunda kendisine zarar vereceğini bekler: Yalan söyleyecek, aldatacak, manipüle edecek, küçük düşürecek ya da çıkarı için kullanacaktır. Zararın genellikle kasıtlı olduğuna ya da ağır bir ihmalin sonucu olduğuna inanılır.
Terk edilme şemasından farkı şudur: Terk edilme şemasında korku, sevilen kişinin gitmesidir. Güvensizlik şemasında korku, kişinin kalıp zarar vermesidir. İkisi birlikte de görülebilir.
Nasıl görünür?
Düşüncelerde
- “İnsanlar fırsat bulunca kullanır.”
- “Bu kadar iyi davranıyorsa bir bildiği vardır.”
- “Zayıf yanımı gösterirsem bana karşı kullanır.”
- “Kimseye tam güvenilmez.”
Duygularda
- Yakın ilişkilerde süreğen bir tedirginlik
- İhanete uğrama korkusu
- Kolay tetiklenen öfke
- Yakınlık arttıkça artan huzursuzluk
Davranışlarda
- Niyet okuma, söylenenlerin arkasında gizli anlam arama
- Kişisel bilgileri paylaşmaktan kaçınma
- Partneri ve arkadaşları sınama
- Telefon, mesaj, hesap kontrol etme
- Küçük bir hayal kırıklığını ihanet olarak yorumlama
- İlişkiyi “önce ben bitireyim” diye sonlandırma
- Yardım istememe, kimseye borçlu kalmama
Nereden gelir?
Bu şema çoğunlukla, çocuğun kendisini koruması gereken kişilerden zarar gördüğü yaşantılarla ilişkilendirilir. Young’ın sıraladığı tipik kökenler:
- Fiziksel, duygusal ya da cinsel istismar
- Sürekli aşağılanma, alay edilme, küçük düşürülme
- Verilen sözlerin tutulmadığı, yalanın olağan olduğu bir ev ortamı
- Çocuğun güveninin kötüye kullanılması: anlattığı sırrın ifşa edilmesi, zaaflarının ona karşı kullanılması
- Öngörülemeyen öfke patlamaları olan bir ebeveyn
- Aile dışında yaşanan zorbalık ya da istismar
- “Kimseye güvenme” mesajının sürekli verildiği, dünyaya şüpheyle bakan bir aile
Burada önemli bir gerçeğin altını çizmek gerekir: Bu şema çoğu zaman gerçek bir tehlikeye verilmiş akla yatkın bir tepkidir. Güvenilmez bir ortamda büyüyen çocuk için tetikte olmak hayatta kalmanın yoluydu. Sorun, tehlike geçtikten sonra da alarmın çalmaya devam etmesidir.
Sağlıklı temkinlilik mi, şema mı?
İnsanlara körü körüne güvenmemek bir şema değildir. Güven kazanılır ve herkes güvenilir değildir.
Fark şu sorularda ortaya çıkar:
- Güvensizliğim kanıta mı dayanıyor, yoksa kanıt aramadan önce mi var?
- Güvenilir olduğunu defalarca göstermiş birine de mi güvenemiyorum?
- Tek bir hayal kırıklığı, o kişiyle ilgili bütün olumlu deneyimleri siliyor mu?
- Güvensizlik beni koruyor mu, yoksa yalnız mı bırakıyor?
Şemayla baş etmenin üç yolu
- Teslim: Kişi, şemayı doğrulayacak ilişkilere yönelir: incitici, güvenilmez ya da kötü davranan partnerler ve arkadaşlar seçer; kötü muameleyi olağan kabul eder.
- Kaçınma: Kişi kimseyle yakınlaşmaz, kendini açmaz, ilişkilerini yüzeysel tutar. Zarar görmez ama yalnız kalır.
- Aşırı telafi: Kişi incinmemek için önce kendisi saldırır: başkalarını kullanır, kontrol eder, güç gösterir ya da “kimse bana bir şey yapamaz” tutumunu benimser.
Bu üç yolu Şemalarla Baş Etme Biçimleri yazısında ayrıntılı ele almıştım.
Şema kendini nasıl doğrular?
Sürekli sınanan ve şüpheyle karşılanan bir partner zamanla uzaklaşır ya da öfkelenir. Bu da “Demek haklıymışım” sonucuna götürür. Öte yandan şema, tanıdık olanı çekici kılar: Güvenilir ve sakin biri “sıkıcı” ya da “fazla iyi, bir şey var” diye elenirken, tutarsız ve incitici biri tanıdık geldiği için yoğun bir çekim uyandırabilir.
Bir başka tuzak da seçici dikkattir. Şema, güveni sarsan her küçük ayrıntıyı kaydeder; güveni doğrulayan yüzlerce anı ise görmez.
Ne yapılabilir?
- Geçmiş ile bugünü ayırın. “Bu duygu şimdiki kişiden mi geliyor, yoksa eskiden tanıdığım birinden mi?”
- Kanıtı iki yönlü toplayın. Bu kişinin güvenilmez olduğuna dair ne var? Güvenilir olduğuna dair ne var?
- Güveni kademeli kurun. Güven ya hep ya hiç değildir. Küçük bir şey paylaşın, ne olduğunu görün, sonra bir adım daha atın.
- Sınamak yerine sorun. Gizlice kontrol etmek yerine kaygınızı doğrudan söylemek, ilişkiye bir şans verir.
- Uyarı işaretlerini ciddiye alın. Bu şema üzerinde çalışmak, herkese güvenmek demek değildir. Gerçekten incitici bir ilişkide kalmamak, sağlıklı yetişkin tarafın işidir.
Şema terapide bu şemayla çalışmanın merkezinde terapi ilişkisi vardır: Tutarlı, şeffaf ve sınırları belli bir ilişkide güvenin adım adım kurulması. Travmatik yaşantılar söz konusu olduğunda imgede yeniden senaryolama gibi teknikler kullanılır; bunu kitap incelemesinde anlatmıştım. Bu çalışma zaman ister ve acele ettirilmez.
Geçmişte istismar yaşadıysanız ve bunun etkileri sürüyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemlidir. Şu anda şiddet ya da istismar içeren bir ilişkideyseniz, güvenliğiniz önceliklidir; acil durumlarda 112’yi, şiddetle ilgili destek için 183 Sosyal Destek Hattı’nı arayabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kimseye güvenememek bir şema mı?
Olabilir. Güvensizlik yaygın, süreğen ve güvenilir kişilere de yöneliyorsa bu şemayı düşündürür. Değerlendirme bir uzmanla yapılır.
Bu şema değişir mi?
Evet. Zaman alır, çünkü güven düşünerek değil, yaşayarak yeniden öğrenilir.
Güvensizlik şeması ile paranoya aynı şey mi?
Hayır. Şema, ilişkilerde zarar görme beklentisidir ve kişi çoğu zaman bunun abartılı olabileceğini fark eder. Gerçeklikle bağın zayıfladığı durumlar ise hekim değerlendirmesi gerektirir.
Terapistime de güvenemiyorum.
Bu şemayla çok sık yaşanır ve terapide konuşulmaya değer. Güvensizliği söyleyebilmek, güvenin ilk adımıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life. Plume.
- Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema Therapy in Practice. Wiley-Blackwell.
- Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.