Bir sayfayı üç kez okuyorsunuz, aklınızda bir şey kalmıyor. Odaya giriyorsunuz, neden girdiğinizi unutuyorsunuz. Toplantıda biri konuşurken zihniniz çoktan başka bir yere gitmiş. Sosyal medyada karşınıza çıkan bir video size “Bunlar DEHB belirtisi” diyor ve listedeki her maddede kendinizi buluyorsunuz.
Dikkat dağınıklığı, bir işe odaklanmayı ve odağı sürdürmeyi zorlaştıran bir belirtidir; dikkat dağınıklığı nedenleri uykudan kaygıya, depresyondan çalışma ortamına kadar çok çeşitlidir.
Son yıllarda dikkat dağınıklığı yaşayan pek çok kişinin aklına ilk gelen açıklama DEHB oluyor. Bazen doğru açıklama budur. Ama dikkat, pek çok şeyden etkilenen kırılgan bir işlevdir ve dağılmasının çok sayıda nedeni vardır. Bu yazıda bu nedenleri ve aralarındaki ayrımın nasıl yapıldığını anlatıyorum.
Kısa cevap
- Dikkat dağınıklığı bir belirtidir, bir tanı değil. Ateş gibi düşünün: Pek çok farklı nedeni olabilir.
- En sık görülen nedenler: uyku yetersizliği, kaygı, depresyon, süreğen stres, sürekli bölünen bir çalışma düzeni ve bazı tıbbi durumlar.
- DEHB’yi ayırt eden, güçlüklerin çocukluktan beri sürmesi ve hayatın birden çok alanında tutarlı olmasıdır.
- Ayrımı bir uzman yapar. İkisi birlikte de bulunabilir.
Dikkat nedir?
Dikkat tek bir beceri değildir. Bir işe odaklanıp sürdürmek, dikkat dağıtıcıları elemek, iki iş arasında geçiş yapmak ve aklınızda bilgi tutup onunla çalışmak ayrı işlevlerdir. Hepsi sınırlı bir kaynaktan beslenir ve bu kaynak yorgunluktan, duygudan ve ortamdan etkilenir.
Bu yüzden “Dikkatim dağınık” cümlesi tek başına çok az şey söyler. Asıl sorular şunlardır: Ne zamandan beri? Her yerde mi, bazı durumlarda mı? Neyle birlikte?
DEHB dışındaki yaygın nedenler
Uyku
Dikkati en hızlı bozan etkenlerden biri uykusuzluktur. Yetersiz ya da kalitesiz uyku; odaklanmayı, belleği, tepki hızını ve dürtü kontrolünü etkiler (Killgore, 2010). Tablo DEHB’ye çok benzeyebilir. Uyku apnesi gibi fark edilmemiş uyku bozuklukları da gündüz dikkat sorunlarına yol açabilir.
Ayırt edici ipucu: Dikkat sorunları uykunun bozulduğu dönemde başlamış ya da belirgin biçimde artmıştır ve iyi uyunan günlerde hafifler.
Kaygı
Kaygılı bir zihin dağınık değil, meşguldür. Dikkat, olası tehlikeleri taramakla ve endişe düşünceleriyle doludur; elinizdeki işe ayıracak yer kalmaz. Sayfaya bakarsınız ama zihniniz yarınki görüşmededir.
Ayırt edici ipucu: Zihin boş değil, endişeyle doludur. Dikkat, kaygı uyandıran konular söz konusu olduğunda aşırı keskindir. Ayrıntısı Anksiyete Belirtileri ve Aşırı Düşünme yazılarında.
Depresyon
Depresyon yalnızca duygudurumu değil, düşünmeyi de etkiler: Zihin yavaşlar, karar vermek zorlaşır, bellek zayıflar. Dikkat güçlüğü, depresyonun tanı ölçütleri arasındadır (American Psychiatric Association, 2022).
Ayırt edici ipucu: Dikkat sorunlarına çökkünlük, isteksizlik, keyif alamama ve enerji kaybı eşlik eder ve bunlar belirli bir dönemde başlamıştır.
Süreğen stres ve tükenmişlik
Uzun süren yüksek stres, zihni sürekli tetikte tutar. Karar vermek, plan yapmak ve odaklanmak zorlaşır. Bunu Tükenmişlik Sendromu yazısında ele almıştım.
Bölünmüş dikkat ve ekranlar
Açık ofis, sürekli gelen bildirimler, on beş açık sekme ve elin altındaki telefon. Araştırmalar, sık bölünmenin çalışmayı parçaladığını ve bölünen bir işe geri dönmenin zaman alabildiğini gösteriyor (Mark ve ark., 2005). Bir deney, telefonun yalnızca masada durmasının bile bilişsel performansı düşürebileceğini bildirmişti (Ward ve ark., 2017); ancak bu bulgu sonraki bir tekrar çalışmasında doğrulanmadı (Ruiz Pardo ve Minda, 2022). Sürekli bölünen biri kendini “dikkat eksikliği var” sanabilir; oysa sorunun önemli bir kısmı ortamdan kaynaklanıyor olabilir. Bu konuyu Ders Çalışırken Odaklanma yazısında ele alıyorum.
Tıbbi nedenler
Tiroit sorunları, kansızlık, B12 ve D vitamini eksikliği, kan şekeri düzensizlikleri, hormonal değişiklikler ve bazı ilaçların yan etkileri dikkat ve belleği etkileyebilir. Bu yüzden yeni başlayan dikkat sorunlarında hekim değerlendirmesi önemlidir.
Alkol ve madde kullanımı
Düzenli alkol ve madde kullanımı dikkat ve belleği doğrudan etkiler.
Yas ve zorlayıcı yaşam olayları
Bir kayıp, ayrılık ya da travmatik bir olaydan sonra zihnin dağılması olağandır. Zihin, olanı işlemekle meşguldür.
İlgisizlik
Bazen sorun dikkatte değil, işin kendisindedir. Size hiçbir şey ifade etmeyen bir işe odaklanamamak bir bozukluk değildir.

Peki DEHB’yi ne ayırt eder?
Başlangıç. DEHB çocuklukta başlar. Tanı ölçütleri belirtilerin bir bölümünün 12 yaşından önce var olmasını gerektirir (American Psychiatric Association, 2022). Otuz yaşında, yoğun bir iş döneminde başlayan dikkat sorunu öncelikle başka nedenler açısından değerlendirilir.
Süreklilik. DEHB belirtileri dönemsel değildir; yıllar boyunca, iyi dönemlerde de sürer. Kaygı ve depresyona bağlı dikkat sorunları ise dalgalanır.
Yaygınlık. Güçlükler tek bir ortamla sınırlı değildir: okul, iş, ev, ilişkiler.
Niteliği. DEHB’de dikkat, endişeyle dolu olduğu için değil, kolayca başka uyaranlara kaydığı için dağılır. Sıkıcı işlerde sürdürmek çok zordur; ilgi çekici işlerde ise aşırı odaklanma görülebilir.
Eşlik edenler. Dürtüsellik, yerinde duramama ya da iç huzursuzluk, zaman yönetimi ve düzenleme güçlükleri tabloya eşlik eder.
Ayrıntısını Yetişkin DEHB Belirtileri yazısında anlatmıştım.

İkisi birlikte olabilir mi?
Evet, ve bu çok sık görülür. DEHB’si olan yetişkinlerin önemli bir bölümünde kaygı, depresyon ya da uyku sorunları da vardır (Kooij ve ark., 2019). Yıllarca fark edilmemiş DEHB’nin yarattığı zorluklar kaygı ve çökkünlüğe zemin hazırlayabilir. Bu yüzden soru çoğu zaman “DEHB mi, kaygı mı?” değil, “Hangisi, ne kadar ve hangisi önce?” olur.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Güvenilir bir değerlendirme tek bir teste ya da on soruluk bir ankete dayanmaz (Kooij ve ark., 2019). Şunları içerir:
- Ayrıntılı klinik görüşme
- Çocukluk öyküsü; mümkünse aileden bilgi ve okul kayıtları
- Belirtilerin farklı ortamlardaki görünümü
- Uyku, kaygı, duygudurum ve madde kullanımının değerlendirilmesi
- Gerekli görülürse tıbbi incelemeler
- Ölçekler ve nesnel dikkat testleri
Bilgisayarlı dikkat performans testleri, dikkatin farklı bileşenleri hakkında nesnel veri sunar ve değerlendirmeye katkı sağlar. Ancak hiçbir test tek başına tanı koymaz; sonuçlar klinik görüşmeyle birlikte yorumlanır (Faraone ve ark., 2021). Merkezimizde kullandığımız testle ilgili bilgi MOXO Dikkat Testi sayfasında yer alıyor.
Tanıyı hekim koyar. Klinik psikolog psikolojik değerlendirme yapar ve bulgularını paylaşır.
Kendi kendine tanı neden riskli?
Sosyal medyadaki belirti listeleri kasıtlı olarak geneldir: “Bir işe başlamakta zorlanıyor musunuz? Anahtarınızı kaybediyor musunuz?” Bu sorulara hemen herkes evet der. İki risk vardır:
- Yanlış açıklamaya tutunmak. Asıl neden uyku apnesi, depresyon ya da tiroit sorunuysa, DEHB’ye odaklanmak gerçek sorunun gözden kaçmasına yol açar.
- Gerçek DEHB’yi hafife almak. “Herkeste biraz var” söylemi, gerçekten tanısı olan kişilerin yaşadığı güçlüğü küçültür.
Bir videoda kendinizi bulmanız bir tanı değil, bir değerlendirme yaptırmak için iyi bir nedendir.
Bu arada ne yapılabilir?
Nedeni ne olursa olsun dikkate yardım eden temel adımlar:
- Uykuyu düzene koymak
- Çalışırken telefonu başka odaya koymak, bildirimleri kapatmak
- Tek seferde tek iş yapmak
- İşleri küçük parçalara bölmek ve yazılı bir liste kullanmak
- Düzenli hareket etmek
- Kafeini ölçülü kullanmak
Bunlar işe yarıyorsa iyi; yaramıyorsa ve güçlükler sürüyorsa bir uzmana başvurun.
Ne zaman destek almalı?
- Dikkat sorunları işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa
- Çocukluğunuzdan beri sürüyorsa
- Yeni başladıysa ve hızla arttıysa (bu durumda önce hekime)
- Çökkünlük, yoğun kaygı ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa
- Bellek sorunları belirginleştiyse
Sık sorulan sorular
Dikkat dağınıklığı ile DEHB aynı şey mi?
Hayır. Dikkat dağınıklığı uykusuzluk, kaygı, depresyon, stres ya da bölünen bir çalışma düzeni gibi pek çok nedeni olabilen bir belirtidir. DEHB ise çocuklukta başlayan, belirli tanı ölçütleri olan nörogelişimsel bir durumdur. Dikkat dağınıklığı yaşayan herkeste DEHB yoktur; ayrımı bir uzman yapar.
Stres dikkat dağınıklığı yapar mı?
Evet. Süreğen stres ve kaygı, dikkatin en sık görülen bozucuları arasındadır. Uzun süren stres zihni sürekli tetikte tutar; karar vermek, plan yapmak ve odaklanmak zorlaşır. Kaygıda ise dikkat endişe düşünceleriyle dolduğu için elinizdeki işe yer kalmaz. Bu tür dikkat sorunları dönemsel olarak dalgalanır.
Telefon dikkati gerçekten bozuyor mu?
Sürekli gelen bildirimler ve sık bölünmeler odaklanmayı zorlaştırır. Telefonun masada durmasının bile performansı düşürdüğünü bildiren bir deney var; ancak bu bulgu bir tekrar çalışmasında doğrulanmadı. Telefonun dikkatte kalıcı bir hasar yarattığına dair kanıt ise sınırlı. Telefonu başka odaya koymak ve bildirimleri kapatmak basit ama denemeye değer adımlardır.
Dikkat testi yaptırmak gerekir mi?
Buna değerlendirmeyi yapan uzman karar verir. Bilgisayarlı dikkat testleri dikkatin farklı bileşenleri hakkında nesnel veri sunar ve değerlendirmeye katkı sağlar. Ancak hiçbir test tek başına tanı koymaz; test, klinik görüşmenin yerini tutmaz, onu tamamlar. Tanıyı ise hekim, klinik görüşme ve öyküyle birlikte koyar.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
- Faraone, S. V., Banaschewski, T., Coghill, D., Zheng, Y., Biederman, J., Bellgrove, M. A., Newcorn, J. H., Gignac, M., Al Saud, N. M., Manor, I., Rohde, L. A., Yang, L., Cortese, S., Almagor, D., Stein, M. A., Albatti, T. H., Aljoudi, H. F., Alqahtani, M. M., Asherson, P., … Wang, Y. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
- Killgore, W. D. S. (2010). Effects of sleep deprivation on cognition. Progress in Brain Research, 185, 105–129. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-53702-7.00007-5
- Kooij, J. J. S., Bijlenga, D., Salerno, L., Jaeschke, R., Bitter, I., Balázs, J., Thome, J., Dom, G., Kasper, S., Nunes Filipe, C., Stes, S., Mohr, P., Leppämäki, S., Casas, M., Bobes, J., McCarthy, J., Richarte, V., Kjems Philipsen, A., Pehlivanidis, A., … Asherson, P. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001
- Mark, G., Gonzalez, V. M., & Harris, J. (2005). No task left behind? Examining the nature of fragmented work. In Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 321–330). ACM. https://doi.org/10.1145/1054972.1055017
- Ruiz Pardo, A. C., & Minda, J. P. (2022). Reexamining the “brain drain” effect: A replication of Ward et al. (2017). Acta Psychologica, 230, Article 103717. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2022.103717
- Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one’s own smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140–154. https://doi.org/10.1086/691462