Dosyayı açıyorsunuz. İmleç yanıp sönüyor. Bir cümle yazıyorsunuz, siliyorsunuz. Bir makale daha okumanız gerektiğine karar veriyorsunuz. İki saat sonra üç makale indirmiş, hiçbir şey yazmamış ve kendinize kızmış olarak bilgisayarı kapatıyorsunuz.
Tez stresi, lisansüstü öğrencilerin tez yazma sürecinde yaşadığı; tıkanma, kaygı ve bunalmışlıkla belirgin, uzun süreli bir zorlanmadır.
Tez yazan hemen herkes bu günü bilir. Bu yazıda tez stresinin neden bu kadar yaygın olduğunu, tıkanmanın arkasında neler olduğunu ve yeniden yazmaya başlamak için nelerin işe yaradığını anlatıyorum.
Kısa cevap
- Tez stresi kişisel bir yetersizlik değil, işin yapısından kaynaklanan yaygın bir deneyimdir.
- Tıkanmanın arkasında çoğunlukla mükemmeliyetçilik, belirsizlik, yalnızlık ve başarısızlık korkusu vardır; bilgi eksikliği nadiren asıl nedendir.
- En işe yarayan ilke: Yazmak ile düzeltmeyi ayırmak ve her gün kısa süre yazmak.
- Uyku, iştah ve keyif alma belirgin biçimde bozulduysa destek almak gerekir.
Tez stresi neden bu kadar yaygın?
Lisansüstü öğrencilerin ruh sağlığı son yıllarda çok araştırılan bir konu. Belçika’da doktora öğrencileriyle yapılan ve çok alıntılanan bir çalışma, öğrencilerin yaklaşık üçte birinin depresyon gibi yaygın bir ruhsal bozukluk açısından risk altında olduğunu bildirdi (Levecque ve ark., 2017). Farklı ülkelerde yapılan çalışmalar da lisansüstü öğrencilerde kaygı ve depresyon belirtilerinin genel nüfusa göre daha sık görüldüğüne işaret ediyor (Evans ve ark., 2018).
Bunun nedeni öğrencilerin kırılganlığı değil, tezin kendine özgü yapısıdır:
- Uzun ve yapılandırılmamış. Ders döneminde haftalık ödevler, sınavlar ve net bitiş tarihleri vardır. Tezde aylar süren, sınırlarını sizin çizdiğiniz tek bir iş.
- Geri bildirim seyrek ve gecikmeli. Haftalarca çalışıp tek bir yorum alabilirsiniz.
- Sonu belirsiz. “Ne zaman biter?” sorusunun net bir cevabı yoktur.
- Yalnız yapılır. Dersler birlikte alınır, tez tek başına yazılır.
- Kimlikle iç içe. Tez yalnızca bir iş değil, “Ben bu alanda yeterli miyim?” sorusunun cevabı gibi yaşanır.
Bunlara çoğu zaman maddi kaygılar, iş ile okulu birlikte yürütme, aile beklentileri ve mezuniyet sonrası belirsizlik eklenir.
Tıkanmanın arkasında ne var?
Mükemmeliyetçilik
“İlk cümle kusursuz olmalı.” Bu standartla hiçbir cümle yazılamaz. Tezin iyi olması gerektiği doğrudur; ama iyi bir tez, kötü bir ilk taslağın düzeltilmiş hâlidir.
Sahtekârlık hissi
“Aslında bu işi yapacak kadar iyi değilim, yakında anlaşılacak.” Lisansüstü öğrenciler arasında sık bildirilen bu his (Bravata ve ark., 2020), yazmayı bir sınava dönüştürür. Yazılan her paragraf yetersizliğin kanıtı olabilecekmiş gibi gelir.
Bunalmışlık
“Tez yazmak” yapılabilir bir iş değildir; çok büyüktür. Nereden başlanacağı bilinmediğinde zihin en kolay yolu seçer: başlamamak.
“Biraz daha okuyayım”
Okumak, yazmanın en saygın kaçış yoludur. Çalışıyormuş hissi verir ama sayfa boş kalır. Bir noktadan sonra okumak, yazmanın gerektirdiği karar vermekten kaçınmanın biçimidir.
Danışman ilişkisi
Ulaşılamayan, çelişkili geri bildirim veren ya da çok eleştirel bir danışman tıkanmayı derinleştirir. Öte yandan pek çok öğrenci yazdığını “henüz hazır değil” diye danışmanına göstermekten kaçınır; bu da geri bildirimi geciktirir ve belirsizliği büyütür.
Bu döngünün duygusal mantığını Erteleme Neden Olur? yazısında anlatmıştım: Kaçtığımız şey çoğu zaman işin kendisi değil, işin bizde uyandırdığı duygudur.
Ne yapılabilir?
Yazmak ile düzeltmeyi ayırın
En önemli ilke budur. Yazarken düzeltmeye çalışmak, aynı anda gaza ve frene basmaktır. Önce kötü de olsa yazın; düzeltmeyi başka bir oturuma bırakın. Yazar Anne Lamott’un deyişiyle herkesin berbat bir ilk taslağa ihtiyacı vardır (Lamott, 1994).
Her gün az yazın
Akademik yazma üzerine çalışan Robert Boice’un araştırmalarında her gün kısa süre yazan akademisyenler, yalnızca uzun ve boş günlerde topluca yazanlara göre daha çok sayfa üretti (Boice, 1989, 1990; Silvia, 2019). Günde otuz dakika gibi kısa ama düzenli oturumlar, haftada bir yapılan uzun bir maratondan çoğu zaman daha verimlidir. “Uzun, kesintisiz bir zaman bulunca yazarım” beklentisi çoğu zaman o zamanın hiç gelmemesiyle sonuçlanır.
Görevi küçültün
“Yöntem bölümünü yazmak” bile büyüktür. “Örneklem alt başlığının ilk paragrafını yazmak” yapılabilir bir iştir. Her çalışma oturumunun sonunda bir sonraki oturumda ne yapacağınızı tek cümleyle not edin; ertesi gün nereden başlayacağınızı bilmek, başlamayı çok kolaylaştırır.
Kolay yerden başlayın
Tezi baştan sona sırayla yazmak zorunda değilsiniz. Giriş bölümü çoğu zaman en son yazılır. Yöntem ya da bulgular gibi daha somut bölümlerle başlamak ivme kazandırır.
Zamanı sınırlayın
Yirmi beş dakika çalışıp beş dakika ara verdiğiniz kısa bloklar, “bütün gün tez çalışacağım” planından daha gerçekçidir. Sınır, işi daha az korkutucu kılar.
Yalnız yazmayın
Tez yazan bir arkadaşla aynı saatte, yan yana ya da çevrim içi çalışmak hem başlamayı hem sürdürmeyi kolaylaştırır. Doktora öğrencilerinin yazma grubu deneyimlerini inceleyen bir çalışma, bu grupların yazmayı sürdürmeyi ve kendini yazar olarak görmeyi desteklediğini bildiriyor (Maher ve ark., 2008).
Danışmanınıza eksik hâliyle gösterin
Yarım bir taslak üzerine alınan geri bildirim, mükemmelleşmesini beklediğiniz ve hiç göndermediğiniz bir bölümden daha değerlidir. Görüşmelere somut sorularla gidin: “Bu iki yapıdan hangisi daha uygun?”
Tezin ne olduğunu hatırlayın
Tez hayatınızın eseri değildir; araştırma yapabildiğinizi gösteren bir yeterlik çalışmasıdır. İyi tez, bitmiş tezdir.
Kendinize de bakın
Tez dönemi bir maratondur ve maraton, uyumadan ve yemeden koşulmaz.
- Uykuyu koruyun. Yorgun bir zihin için her cümle daha zordur.
- Hareket edin. Düzenli hareketin duygudurumu ve dikkati desteklediğini Fiziksel Aktivite ve Depresyon yazısında ele almıştım.
- Tez dışı bir hayatınız olsun. Tezle ilgisi olmayan bir etkinlik ve insanlar, kimliğinizin tezden ibaret olmadığını hatırlatır.
- İlerlemeyi görünür kılın. Yazdığınız sözcük sayısını ya da tamamladığınız alt başlıkları not edin. Tezde ilerleme yavaştır ve kayıt tutmadıkça görünmez.
Ne zaman destek almalı?
Stres, tezin olağan bir parçasıdır. Ancak şunlar varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir:
- Haftalardır süren çökkünlük, hiçbir şeyden keyif alamama
- Uyku ve iştahta belirgin değişiklik
- Yoğun kaygı, panik atakları
- Tezle ilgili her şeyden tümüyle kaçınma
- Umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri
Pek çok üniversitenin öğrencilerine ücretsiz hizmet veren psikolojik danışma merkezi vardır; iyi bir ilk adımdır. Depresyon ya da kaygı bozukluğu gibi tanı gerektiren durumlarda psikoterapi, hekim değerlendirmesiyle birlikte yürür. Akademik süreçlerle ilgili çalışma alanım hakkında bilgi Sınav Danışmanlığı sayfasında yer alıyor.
Çocukluktan beri süren dikkat, planlama ve başlama güçlükleriniz varsa ve tez bunları görünür kıldıysa, Yetişkin DEHB Belirtileri yazısı da ilginizi çekebilir.
Sık sorulan sorular
Tez yazamıyorum, bu normal mi?
Tıkanma, tez yazanlar arasında çok sık anlatılan bir deneyimdir ve çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil; mükemmeliyetçilik, belirsizlik ve başarısızlık korkusundan beslenir. Normal olması, üzerinde çalışılamayacağı anlamına gelmez. Yazmak ile düzeltmeyi ayırmak ve görevi küçük parçalara bölmek, yeniden başlamayı kolaylaştırır. Uzun süren çökkünlük eşlik ediyorsa destek almak da iyi olur.
Günde kaç saat tez çalışmalıyım?
Tek bir doğru süre yoktur; kişiye, bölüme ve koşullara göre değişir. Akademik yazma araştırmaları, her gün kısa ve düzenli yazmanın seyrek ve uzun maratonlardan çoğu zaman daha verimli olduğuna işaret ediyor. Günde otuz dakikalık bir yazma bloğuyla başlayıp süreyi zamanla artırmak gerçekçi bir yoldur.
Danışmanımla sorun yaşıyorum, ne yapmalıyım?
Önce beklentilerinizi açıkça konuşmayı deneyin: görüşme sıklığı, geri bildirim süresi ve taslakları hangi aşamada göstereceğiniz. Konuşmadan önce beklentilerinizi kısa bir not olarak yazmak ve görüşmelere somut sorularla gitmek işinizi kolaylaştırır. Sorun konuşarak çözülmüyorsa enstitünüzün ilgili birimlerine ya da güvendiğiniz bir öğretim üyesine danışabilirsiniz.
Tezi bırakmayı düşünüyorum, ne yapmalıyım?
Bu düşünce tez sürecinde sık yaşanır ve tek başına bir karar değildir. Yorgun ve bunalmışken büyük kararlar vermemek; önce güvendiğiniz biriyle, danışmanınızla ya da üniversitenizin psikolojik danışma merkeziyle konuşmak iyi olur. Düşünce haftalardır sürüyor ve keyifsizlik eşlik ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Boice, R. (1989). Procrastination, busyness and bingeing. Behaviour Research and Therapy, 27(6), 605–611. https://doi.org/10.1016/0005-7967(89)90144-7
- Boice, R. (1990). Professors as writers: A self-help guide to productive writing. New Forums Press.
- Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Nelson, R. S., Cokley, K. O., & Hagg, H. K. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35(4), 1252–1275. https://doi.org/10.1007/s11606-019-05364-1
- Evans, T. M., Bira, L., Gastelum, J. B., Weiss, L. T., & Vanderford, N. L. (2018). Evidence for a mental health crisis in graduate education. Nature Biotechnology, 36(3), 282–284. https://doi.org/10.1038/nbt.4089
- Lamott, A. (1994). Bird by bird: Some instructions on writing and life. Pantheon.
- Levecque, K., Anseel, F., De Beuckelaer, A., Van der Heyden, J., & Gisle, L. (2017). Work organization and mental health problems in PhD students. Research Policy, 46(4), 868–879. https://doi.org/10.1016/j.respol.2017.02.008
- Maher, D., Seaton, L., McMullen, C., Fitzgerald, T., Otsuji, E., & Lee, A. (2008). ‘Becoming and being writers’: The experiences of doctoral students in writing groups. Studies in Continuing Education, 30(3), 263–275. https://doi.org/10.1080/01580370802439870
- Silvia, P. J. (2019). How to write a lot: A practical guide to productive academic writing (2nd ed.). American Psychological Association.