“Bunu size anlatırsam benim hakkımda ne düşünürsünüz?”
Terapi odasında en sık duyduğum cümlelerden biri budur. Bazen yüksek sesle söylenir, çoğu zaman söylenmez; ama o konuya gelindiğinde gözlerin kaçmasından, sesin kısılmasından, cümlenin yarım kalmasından anlaşılır.
Terapide yargılanma korkusu, danışanın anlatacağı bir düşünce, duygu ya da yaşantı yüzünden terapistin kendisini eleştireceği, ayıplayacağı ya da küçük göreceği beklentisidir.
Yargılanma korkusu, insanların terapiye başlamasını geciktiren ve başladıktan sonra da en önemli konuyu aylarca erteleten şeydir. Bu yazıda bu korkunun neden bu kadar yaygın olduğunu, terapistin anlatılanları gerçekte nasıl dinlediğini ve anlatmak zor geldiğinde neler yapılabileceğini anlatıyorum.
Kısa cevap
- Terapistin işi yargılamak değil, anlamaktır. Bu hem mesleki eğitimin hem etik ilkelerin gereğidir.
- Terapistler de insandır ve tepkileri olur; ama bu tepkileri fark etmek ve danışana yansıtmamak üzere eğitilirler.
- Yargılanma korkusu çoğu zaman terapistten değil, kişinin kendi iç eleştirmeninden gelir.
- Bir şeyi anlatmakta zorlandığınızı söylemek, onu anlatmak kadar değerlidir.
Bu korku neden bu kadar yaygın?
Araştırmalar danışanların terapide bir şeyleri sakladığını tutarlı biçimde gösteriyor. Barry Farber ve arkadaşlarının çalışmalarında danışanların büyük çoğunluğu, terapistinden en az bir konuyu gizlediğini ya da bir konuda gerçeği tam söylemediğini bildirdi (Blanchard ve Farber, 2016; Farber ve ark., 2019). En sık gösterilen neden utanç ve yargılanma korkusuydu.
Bu şaşırtıcı değil. Terapiye getirilen şeyler, hayatın geri kalanında saklananlardır. Pek çoğumuz çocukken duygularımız, hatalarımız ya da isteklerimiz yüzünden eleştirilmiş, ayıplanmış ya da alay edilmiş olabiliriz. “Anlatırsam küçük düşerim” beklentisi oradan gelir ve yeni bir insanın karşısında otomatik olarak devreye girer.
En çok neler saklanır?
Araştırmalarda ve klinik deneyimde danışanların anlatmakta en çok zorlandığı konular arasında şunlar sayılır (Farber ve ark., 2019):
- Cinsellikle ilgili düşünceler, yaşantılar ve sorunlar
- Kendine zarar verme ve ölüm düşünceleri
- Alkol, madde ya da kumar kullanımı
- Bir yakınına duyulan öfke, kıskançlık ya da nefret
- Ebeveynlikle ilgili pişmanlıklar ve çocuğa duyulan olumsuz duygular
- Aldatma, yalan, geçmişte yapılan ve utanılan şeyler
- İstenmeyen, rahatsız edici düşünceler
- Terapiye ya da terapiste dair olumsuz duygular
Bu listeyi okurken şunu bilmek rahatlatıcı olabilir: Terapistler bu konuları çoğu zaman daha önce de duymuştur. Size “bunu kimse yaşamamıştır” gibi gelen şey, büyük olasılıkla o odada daha önce konuşulmuştur.
Terapist gerçekte nasıl dinler?
Merakla
Terapistin anlatılan bir davranışa verdiği ilk iç tepki “Bu doğru mu, yanlış mı?” değil, “Bu nasıl oldu, ne işe yaradı?” sorusudur. İnsan davranışı, ne kadar zarar verici görünürse görünsün, bir bağlamda anlam taşır. Terapistin işi o bağlamı görmektir.
Kişi ile davranışı ayırarak
Psikolog Carl Rogers buna koşulsuz olumlu kabul adını verdi: Kişinin bir insan olarak değerini, yaptıklarından ve hissettiklerinden bağımsız olarak kabul etmek (Rogers, 1957). Olumlu kabulün terapi sonucuyla ilişkili olduğu bir meta-analizde de gösterilmiştir (Farber ve ark., 2018). Bu, her davranışı onaylamak anlamına gelmez. Terapist bir davranışın size ya da başkasına zarar verdiğini görebilir ve bunu konuşabilir; ama bunu sizi küçültmeden yapar.
Kendi tepkisini izleyerek
Terapistler de insandır; değerleri, yaşantıları ve tepkileri vardır. Eğitimin önemli bir bölümü, bu tepkileri fark etmeyi ve danışanın sürecine karıştırmamayı öğrenmektir. Süpervizyon ve terapistin kendi terapisi bunun içindir.
Etik çerçevenin içinde
Danışanın onuruna saygı ve ayrım gözetmeme, mesleğin temel etik ilkelerindendir (Türk Psikologlar Derneği, 2004). Bir terapist danışanını inancı, cinsel yönelimi, yaşam biçimi ya da geçmişi nedeniyle aşağılayamaz.
Yargılanma korkusu aslında kimden geliyor?
Çoğu zaman korkulan yargı terapistin değil, kişinin kendi içindeki sestir. “Bunu anlatırsam benden iğrenir” cümlesi çoğunlukla “Ben kendimden iğreniyorum” cümlesinin dışarıya yansımasıdır.
Bilişsel davranışçı terapi buna zihin okuma der: Kanıt olmadan başkasının hakkımızda olumsuz düşündüğünü varsaymak. Bunu Bilişsel Çarpıtmalar yazısında anlatmıştım. Şema terapi açısından ise bu korku çoğu zaman kusurluluk şemasının sesidir; ayrıntısı Kusurluluk / Utanç Şeması yazısında.
Utancın bir özelliği vardır: Gizlendikçe büyür. Utanılan şey, kabul eden bir başkasının yanında söylendiğinde gücünü kaybetmeye başlar. Terapinin en iyileştirici anlarından bazıları, kişinin “Bunu duyunca benden uzaklaşacak” dediği şeyi anlattığı ve karşısındaki insanın yerinden kıpırdamadığını gördüğü anlardır.
Anlatmak zor geldiğinde
- Zorlandığınızı söyleyin. “Anlatmak istediğim bir şey var ama çok zorlanıyorum” demek yeterlidir. Terapist oradan itibaren size eşlik eder.
- Korkunuzu söyleyin. “Bunu duyunca hakkımda kötü düşüneceğinizden korkuyorum” cümlesi, konunun kendisinden önce konuşulabilir.
- Parça parça anlatın. Her şeyi bir kerede anlatmak zorunda değilsiniz. Bir cümleyle başlayıp ne olduğunu görebilirsiniz.
- Yazın. Söylemek zor geliyorsa yazıp seansta okumak ya da terapiste okutmak bir yoldur.
- Zamanı kendiniz belirleyin. Güven zamanla oluşur. İlk seansta her şeyi anlatmanız beklenmez.
- Gizliliği sorun. Neyin gizli kalacağını bilmek rahatlatır. Gizliliğin çerçevesini Terapi Gizliliği yazısında anlatmıştım.
Terapist tepki verirse?
Terapistler kusursuz değildir. Bazen bir yüz ifadesi, bir sessizlik ya da yersiz bir cümle yargılanmış hissettirebilir. Bu olduğunda iki olasılık vardır: Ya terapistin tepkisini kendi korkunuzun merceğinden yorumladınız, ya da terapist gerçekten yerinde olmayan bir tepki verdi.
Her iki durumda da en iyi yol bunu söylemektir: “Geçen hafta şunu anlattığımda yüzünüz değişti gibi geldi; yargılandığımı hissettim.” İyi bir terapist bunu savunmaya geçmeden dinler. Bu tür anların konuşulması, ilişkiyi çoğu zaman güçlendirir; bunu Terapötik İttifak Nedir? yazısında ele almıştım.
Gerçekten yargılanıyorsanız
Seyrek de olsa bazı terapistler mesleki sınırı aşar. Şunlar kabul edilemez:
- İnancınız, yöneliminiz, yaşam biçiminiz ya da kararlarınız nedeniyle sizi aşağılamak ya da ayıplamak
- Kendi ahlaki, dini ya da siyasi görüşünü size kabul ettirmeye çalışmak
- Anlattıklarınızla alay etmek
- Sizi suçlamak ya da utandırmak
Böyle bir durumda sorun sizde değildir. Bunu terapistinizle konuşabilir, sonuç alamazsanız başka bir uzmana geçebilirsiniz. Bu konuyu Terapist Değiştirmek yazısında ele alıyorum.
Sık sorulan sorular
Terapistim anlattıklarımı başkasına söyler mi?
Hayır. Gizlilik mesleki ve yasal bir yükümlülüktür; sınırlı sayıdaki istisna genellikle ilk görüşmede açıklanır. Bu istisnalar çoğunlukla kişinin kendisi ya da bir başkası için ciddi bir tehlike bulunması gibi durumlarla ilgilidir. Neyin gizli kalacağını ve hangi durumlarda paylaşılabileceğini terapistinize doğrudan sorabilirsiniz.
Terapist benim hakkımda kötü düşünür mü?
Terapistin görevi sizi anlamaktır. Anlattıklarınız sizi tanımasına yardım eder; sizi küçültmez. Terapistler de insandır ve tepkileri olabilir, ancak bu tepkileri fark etmek ve sürece karıştırmamak üzere eğitilirler. Böyle bir korku taşıyorsanız bunu seansta dile getirmek, korkunun kendisini konuşulabilir hale getirir.
Yalan söyledim ya da bir şeyi sakladım, ne yapmalıyım?
Bu çok yaygındır; araştırmalarda danışanların büyük çoğunluğu terapistinden en az bir konuyu sakladığını ya da gerçeği tam söylemediğini bildirmiştir. Söylemeye hazır olduğunuzda “Daha önce anlatmadığım bir şey var” demeniz yeterlidir. Terapist bunu bir suçlama konusu değil, güvenin gelişmesinin bir parçası olarak ele alır.
Terapistime kızgın olduğumu söyleyebilir miyim?
Evet. Terapiste dair duygular terapinin konusudur. Kızgınlığı, kırgınlığı ya da hayal kırıklığını dile getirmek ilişkiyi bozmaz; bu tür anların açıkça konuşulması terapötik ilişkiyi çoğu zaman güçlendirir. Ne hissettiğinizi ve bunun hangi anla ilgili olduğunu söylemeniz, terapistin sizi daha iyi anlamasına yardım eder.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Blanchard, M., & Farber, B. A. (2016). Lying in psychotherapy: Why and what clients don’t tell their therapist about therapy and their relationship. Counselling Psychology Quarterly, 29(1), 90–112. https://doi.org/10.1080/09515070.2015.1085365
- Farber, B. A., Blanchard, M., & Love, M. (2019). Secrets and lies in psychotherapy. American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000128-000
- Farber, B. A., Suzuki, J. Y., & Lynch, D. A. (2018). Positive regard and psychotherapy outcome: A meta-analytic review. Psychotherapy, 55(4), 411–423. https://doi.org/10.1037/pst0000171
- Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
- Türk Psikologlar Derneği. (2004). Etik yönetmeliği. Türk Psikologlar Derneği.