Erken Dönem Uyumsuz Şemalar: 5 Alan ve 18 Şema

“Neden hep aynı tür insanlara çekiliyorum?” “Neden ne kadar başarsam da yetersiz hissediyorum?” “Neden herkes için koşturup kendime sıra gelmiyor?”

Bu soruların ortak yanı, tek bir olaya değil, tekrar eden bir örüntüye işaret etmeleri. Şema terapi bu örüntülere erken dönem uyumsuz şemalar adını verir. Jeffrey Young bugüne kadar 18 şema tanımladı ve bunları beş alanda topladı (Young ve ark., 2003).

Bu yazı bir harita niteliğinde: 5 alan ve 18 şemanın her biri kısaca nedir, hangi ihtiyaçla ilişkilidir? Her şemayı ilerleyen yazılarda ayrı ayrı ele alacağım; burada amaç bütünü görmek.

Kısa cevap

• Erken dönem uyumsuz şema, çocuklukta ve ergenlikte oluşan, kişinin kendisi ve başkalarıyla ilişkisi hakkındaki kalıcı ve geniş kapsamlı örüntüdür. Anıları, duyguları, düşünceleri ve bedensel duyumları içerir.
• Young’ın modelinde 18 şema vardır ve bunlar 5 şema alanında toplanır.
• Her alan, karşılanmayan bir temel duygusal ihtiyaçla ilişkilendirilir.
• Şemalar herkeste bir ölçüde bulunur. Önemli olan kaç şemanız olduğu değil, hangilerinin ne kadar güçlü olduğu ve hayatınızı ne ölçüde etkilediğidir.

Şema nedir?

Young’a göre şemalar, çocuğun temel duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmadığında gelişir. Çocuk için o dönemde anlamlıdırlar: Dünyayı öngörülebilir kılarlar. Sorun, koşullar değiştikten sonra da sürmeleridir. Yetişkin, çocukken işe yarayan aynı merceği takmaya devam eder.

Şemaların üç özelliği onları dirençli kılar: Tanıdık geldikleri için “doğru” hissettirirler, kendilerini doğrulayan bilgiyi seçerler ve tetiklendiklerinde yoğun duygu yaratırlar.

Şemaların hangi ihtiyaçlardan doğduğunu Temel Duygusal İhtiyaçlar yazısında anlatmıştım. Burada o ihtiyaçların karşılığı olan beş alana ve içlerindeki şemalara bakacağız.

1. Alan: Kopukluk ve Reddedilme

Karşılanmayan ihtiyaç: Güvenli bağlanma; güvenlik, istikrar, bakım, şefkat ve kabul.

Bu alandaki şemalara sahip kişiler, sevgi, güven ve ait olma ihtiyaçlarının karşılanmayacağını bekler.

• Terk Edilme / İstikrarsızlık: Yakın olduğu insanların eninde sonunda gideceği, kaybedileceği ya da güvenilmez olduğu beklentisi.
• Güvensizlik / Kötüye Kullanılma: Başkalarının incitici, aldatıcı ya da kullanıcı olacağı beklentisi.
• Duygusal Yoksunluk: İlgi, şefkat, anlaşılma ve korunma ihtiyaçlarının kimse tarafından yeterince karşılanmayacağı inancı.
• Kusurluluk / Utanç: Özünde kusurlu, değersiz ya da sevilmeye layık olmadığı duygusu; gerçekten tanınırsa reddedileceği korkusu.
• Sosyal İzolasyon / Yabancılaşma: Diğer insanlardan farklı olduğu, hiçbir gruba ait olmadığı duygusu.

2. Alan: Zedelenmiş Özerklik ve Performans

Karşılanmayan ihtiyaç: Özerklik, yeterlik ve kimlik duygusu.

Bu alandaki şemalar, kişinin kendi başına ayakta durabileceğine ve başarılı olabileceğine dair güvenini zedeler.

• Bağımlılık / Yetersizlik: Gündelik sorumlulukları başkalarının yardımı olmadan yerine getiremeyeceği inancı.
• Hastalık ve Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık: Her an bir felaketin (hastalık, kaza, iflas) geleceği ve onu önleyemeyeceği korkusu.
• İç İçe Geçme / Gelişmemiş Benlik: Bir yakınıyla, çoğunlukla ebeveynle, kendi kimliğini geliştirmeyi zorlaştıracak ölçüde iç içe olma.
• Başarısızlık: Akranlarına göre yetersiz olduğu ve eninde sonunda başarısız olacağı inancı.

3. Alan: Zedelenmiş Sınırlar

Karşılanmayan ihtiyaç: Gerçekçi sınırlar ve öz denetim.

Bu alandaki şemalar, başkalarının haklarını gözetmeyi ve uzun vadeli hedefler için kendini düzenlemeyi zorlaştırır.

• Hak Görme / Büyüklenmecilik: Diğer insanlardan üstün olduğu, kuralların kendisi için geçerli olmadığı inancı.
• Yetersiz Öz Denetim: Engellenmeye dayanmakta, dürtülerini ve duygularını düzenlemekte güçlük; sıkıcı ya da zor olanı sürdürememe.

4. Alan: Başkalarına Yönelimlilik

Karşılanmayan ihtiyaç: İhtiyaçları ve duyguları ifade etme özgürlüğü.

Bu alandaki şemalara sahip kişiler, sevgi ve onay kazanmak ya da çatışmadan kaçınmak için kendi ihtiyaçlarını geri plana atar.

• Boyun Eğicilik: Öfkelendirmemek, terk edilmemek ya da cezalandırılmamak için kontrolü başkalarına bırakma; kendi isteklerini bastırma.
• Kendini Feda: Başkalarının ihtiyaçlarını gönüllü olarak ve aşırı ölçüde kendi ihtiyaçlarının önüne koyma.
• Onay Arayıcılık: Öz değerin başkalarının onayına, takdirine ve ilgisine bağlı olması.

5. Alan: Aşırı Tetikte Olma ve Bastırma

Karşılanmayan ihtiyaç: Kendiliğindenlik ve oyun.

Bu alandaki şemalar, duyguları ve dürtüleri bastırmayı, katı kurallara uymayı ve hataya karşı sürekli tetikte olmayı içerir.

• Karamsarlık: Hayatın olumsuz yanlarına odaklanma, olumlu yanları küçümseme; işlerin eninde sonunda kötü gideceği beklentisi.
• Duyguları Bastırma: Onaylanmamak ya da kontrolü kaybetmemek için duyguları, kendiliğinden davranışı ve iletişimi bastırma.
• Yüksek Standartlar / Aşırı Eleştiricilik: Eleştiriden kaçınmak için çok yüksek, çoğu zaman ulaşılamaz standartlara ulaşmaya çalışma; sürekli baskı duygusu.
• Cezalandırıcılık: Hata yapanların, kendisi dahil, sert biçimde cezalandırılması gerektiği inancı; affetmekte güçlük.

Tablo olarak 5 alan ve 18 şema

Şema alanı	Karşılanmayan ihtiyaç	Şemalar
Kopukluk ve Reddedilme	Güvenli bağlanma	Terk Edilme, Güvensizlik, Duygusal Yoksunluk, Kusurluluk, Sosyal İzolasyon
Zedelenmiş Özerklik ve Performans	Özerklik ve yeterlik	Bağımlılık, Dayanıksızlık, İç İçe Geçme, Başarısızlık
Zedelenmiş Sınırlar	Gerçekçi sınırlar	Hak Görme, Yetersiz Öz Denetim
Başkalarına Yönelimlilik	Duygu ve ihtiyaçların ifadesi	Boyun Eğicilik, Kendini Feda, Onay Arayıcılık
Aşırı Tetikte Olma ve Bastırma	Kendiliğindenlik ve oyun	Karamsarlık, Duyguları Bastırma, Yüksek Standartlar, Cezalandırıcılık

Listeyi okurken dikkat edilecekler

Kendinizi birçok şemada bulabilirsiniz. Bu çok olağan. Şemalar herkeste bir ölçüde vardır; fark yoğunluklarında ve hayatı ne kadar yönlendirdiklerindedir.

Bu liste bir tanı aracı değildir. Şemalar bir hastalık değil, örüntüleri anlamaya yarayan bir çerçevedir. Hangi şemaların sizde belirgin olduğu, Young Şema Ölçeği (Türkçe kısa formu için bkz. Soygüt ve ark., 2009) gibi araçlar ve klinik görüşmeyle birlikte değerlendirilir.

Aynı şema farklı davranışlara yol açabilir. Terk edilme şeması olan biri partnerine yapışabilir, bir başkası hiç yakın ilişki kurmayabilir. Bu farkı baş etme biçimleri açıklar; onu da Şemalarla Baş Etme Biçimleri yazısında anlatıyorum.

Türkçe adlar değişebilir. Şema adlarının Türkçe karşılıkları kaynaktan kaynağa küçük farklılıklar gösterir. Burada yaygın kullanılan karşılıkları tercih ettim.

Model gelişmeye devam ediyor. Araştırmacılar yeni temel ihtiyaçlar ve bunlara bağlı yeni şemalar eklenmesini öneriyor (Arntz ve ark., 2021). Ancak klinik uygulamada en yaygın kullanılan çerçeve hâlâ 18 şemalı modeldir.

Sık sorulan sorular

---

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bir değerlendirme ya da tedavinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

• Arntz, A., Rijkeboer, M., Chan, E., Fassbinder, E., Karaosmanoglu, A., Lee, C. W., & Panzeri, M. (2021). Towards a reformulated theory underlying schema therapy: Position paper of an international workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45(6), 1007–1020. https://doi.org/10.1007/s10608-021-10209-5
• Soygüt, G., Karaosmanoğlu, A., & Çakır, Z. (2009). Erken dönem uyumsuz şemaların değerlendirilmesi: Young Şema Ölçeği Kısa Form-3’ün psikometrik özelliklerine ilişkin bir inceleme. Türk Psikiyatri Dergisi, 20(1), 75–84.
• Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life: How to break free from negative life patterns. Dutton.
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.